Görüş: Gerçek Mutluluk Nedir?
Metin Türkçe okunuyor
Özgün makaleyi The Divine Just State sitesinde okuyun
Eba Sadık'ın topluluğunun bir üyesi olan Beyda Kassem, gerçek mutluluğun aslında ne olduğu ve onu onun topluluğunda nasıl bulduğu üzerine düşünüyor.
Yazan Beyda Kassem

Goethe bir keresinde şöyle itiraf etmişti: “Mutlu bir hayat yaşadım, ama tek bir mutlu haftayı hatırlayamıyorum.” Bu söz ilk başta beni şaşırttı. Çelişkili, hatta saçma geliyordu. Tek bir hafta bile tamamen sevinçle dolu değilse, bir hayat nasıl mutlu olarak tanımlanabilirdi? Ve yine de bu düşünceyi zihnimde evirip çevirdikçe, Goethe'nin derin bir şeyi açığa vurduğunu daha çok fark ettim: Mutluluk kalıcı bir hâl değildir; insanın cebinde güvenle sakladığı bir madeni para gibi elde tutulacak sürekli bir mülk değildir. Gelip giden bir şeydir: kırılgan, titrek, uzun süre kavranması imkânsız.
Bu paradoks yüzyıllardır insanlığın peşini bırakmadı. Mutluluğun istikrarlı, kalıcı, kesintisiz olmasını isteriz, ama deneyimimiz bu hayale direnir. Sevinç kayıp gider, haz anları hatıraya dönüşerek solar ve geriye çoğu zaman mücadele, hayal kırıklığı ya da rutin kalır. Filozoflar onu tanımlamaya, şairler onu yakalamaya, peygamberler yolu göstermeye çalıştılar, ama soru hâlâ çözülmemiş durumda.
Ve böylece ben de, kendi zamanımda ve kendi mücadelelerimle yeniden soruyorum: Mutluluk bir ütopya mıdır? Hayal ettiğimiz ama dokunamadığımız bir rüyadan başka bir şey değil midir, yoksa biz yalnızca yanlış yerlerde arıyor, hayatımızda zaten var olan kıvılcımlara karşı kör mü kalıyoruz?
Bu soru modern çağımızda özellikle acil görünüyor. Mutluluk vaatleriyle doymuş bir dünyada yaşıyoruz. Her reklam, doğru ürünün, doğru yaşam tarzının, doğru başarının bizi tamamlayacağını fısıldıyor. Sosyal medya bize, sonsuzca hoşnut görünen, egzotik yerlerde gülümseyen, kusursuz yemekler yiyen, kusursuz hayatlar yaşayan başkalarının özenle seçilmiş görüntülerini gösteriyor. Bize defalarca mutluluğun yalnızca bir adım ötede olduğu söyleniyor; yeter ki satın alalım, tüketelim, başaralım, performans gösterelim.
Ve yine de bütün bu vaatlerin altında rahatsız edici bir gerçeklik yatıyor. Depresyon ve kaygı oranları tırmanıyor. Yalnızlık görünmez bir salgın gibi yayılıyor. Birçoğumuz yalnızca birbirimizden değil, kendimizden, hayatımızı demirleyebilecek daha derin herhangi bir anlamdan da kopmuş hissediyoruz. Konforla çevrili olduğumuz hâlde kendimizi yabancılaşmış hissediyoruz. Bolluk içinde boğulurken, hiçbir satın almanın dolduramayacağı bir boşluk seziyoruz.
Goethe'nin sözleri bana tam da bu gerilimde böylesine güçlü çarpıyor. Belki de o, bizim direndiğimiz şeyi anlamıştı: Mutluluk sonu gelmeyen bir doyumlar dizisinde yaşamaz. Hüzünsüz geçen haftalar, aylar ya da yıllarla ölçülemez. O farklı bir şeydir; mücadelenin, geçiciliğin, karşıtlığın içinden dokunmuş bir şey.
Kendi hayatım üzerine düşündüğümde bunun doğruluğunu görüyorum. Sevincin yabancı bir ülke gibi geldiği, hayatın anlamından boşalmış göründüğü umutsuzluk mevsimlerinden geçtim. Ve yine de o zamanlarda bile kıvılcımlar belirdi: bir çocuğun gülümsemesi, nazik bir sözün tesellisi, duanın dinginliği. Bu anlar mücadeleyi silmedi, ama onu deldi. Karanlık bir gökyüzündeki yıldızlar gibiydiler: küçük, ama ışığın hâlâ var olduğunu bana hatırlatmaya yetecek kadar.
Eba Sadık'ın öğretilerinin bakış açısından bu paradoks yalnızca beklenen değil, aynı zamanda zorunlu olan bir şeydir. O bize mutluluğun egonun kırılgan temeli üzerine inşa edilemeyeceğini hatırlatır. Ego her zaman daha fazlasını ister: daha fazla konfor, daha fazla güç, daha fazla tanınma. Ama bu sonsuz açlık asla doyurmaz. Onun öğrettiğine göre gerçek sevinç tahakkümde değil teslimiyette, biriktirmede değil vermede, yalnızlıkta değil dayanışmada bulunur. Mutluluk hayatın sıkıntılarından bir kaçış değildir; tam da onların içinden nasıl yürüdüğümüzde keşfedilir.
Bu deneme, o yolu kâğıt üzerinde yürüme girişimimdir. Nihai bir cevap sunduğumu iddia etmiyorum, çünkü mutluluk bir tanımla sabitlenemez. Bunun yerine onun pek çok yüzünü keşfetmek istiyorum: mücadele anlarında beliren geçici kıvılcımları, bizi kör eden yanılsamaları, bizi önemli olana geri yönlendiren geleneklerin hikmetini. Yol boyunca Goethe'yi ve Buda'yı, tüketim kültürüne yönelik modern eleştirileri, Afrika'nın Ubuntu felsefesini ve her şeyden önce, içinde yaşadığım topluluğu şekillendiren öğretilerin sahibi Eba Sadık'ın sesini dinleyeceğim; Ubuntu'yu yalnızca bir fikir değil, bir yaşam biçimi hâline getirmiş bir topluluk.
Belki bu iplikleri birlikte izlersek, mutluluğun sonuçta bir ütopya olmadığını göreceğiz. Ulaşılmaz değildir. Yakındır ama kırılgandır; basittir ama emek ister. Ve belki onu yeniden keşfederken kendimizi de yeniden keşfedebiliriz.
Sevincin Geçici Kıvılcımı
Goethe mutlu bir haftayı hatırlamadığını itiraf ettiğinde sevinci inkâr etmiyordu. Aksine bizi onun gerçek doğasına yönlendiriyordu. Mutluluk, sanki şunu söylüyordu, kesintisiz bir melodi değildir. Sessizlikler arasında beliren ani notalardır, yalnızca karanlığın fonunda parlayan kıvılcımlardır. “Mutlu bir hayatı” kesintisiz hazdan oluşan uzun bir süreç olarak hayal ettiğimizde kendimizi kandırırız. Gerçekte mutluluk aralıklı, kırılgan ve mücadeleden ayrılmazdır.
Bu, farklı geleneklerin yüzyıllardır dile getirdiği bir hakikattir. Buda, hayatın acı olduğunu, geçiciliğin ve kaybın varoluşumuzun dokusuna işlenmiş olduğunu öğretti. Ama sevincin bu gerçekliğin ötesinde değil, tam da içinde bulunabileceğini de öğretti. Onun sözleriyle mutluluk yolun sonundaki bir ödül değil, yolun kendisidir. Farkındalıkla yürümekte, yol zor olduğunda bile her adımda anlam bulmakta yatar.
Bir keresinde bu hakikati önemsiz görünebilecek, ama beni hiç terk etmemiş bir anda sezdim. Bir akşam bir yere gitmek üzere hazırlanırken küçük oğlum için arabanın kapısını açtım. Koltuğuna kendisi tırmanmak istiyordu. İçgüdüyle onu kaldırıp oraya oturttum. Şaşırtıcı biçimde gözyaşlarına boğuldu ve ısrarla yeri gösterdi. Şaşkınlık içinde onu yeniden yere indirdim. Bu kez uğraştı; kendini yukarı çekti, koltuğun üzerine santim santim tırmandı ve sonunda zaferle oturdu, ışıl ışıl bir sevinçle gülümsüyordu.
O anda anladım: Onun mutluluğu rahatça oturmakta değil, buna kendi çabasıyla ulaşmaktaydı. Sevinç sonuçta değil süreçteydi. Oğlumun gözyaşları ve gülümsemeleri, Buda'nın çok önce söylediğini somutlaştırıyordu: Sevinç mücadeleden kaçınmaktan değil, onu kucaklamaktan doğar.
Ve yine de modern dünyamız bize sürekli bunun tersini öğretiyor. Bize mutluluğun satın alabileceğimiz bir şey olduğu söyleniyor. Reklamlar fısıldıyor: “Bunu satın al, doyuma ulaşırsın. Bunu başar, tamamlanırsın.” Sosyal medyada gezinip sonsuzca mutlu görünen başkalarının özenle seçilmiş anlık görüntülerini görüyor ve karmaşık, bitmemiş hayatlarımızı onların cilalı yanılsamalarıyla kıyaslıyoruz. Sevinci mallarla, görünüşlerle, başarılarla ölçmek üzere eğitiliyoruz.
Bu yeni bir fikir değildir. İlk hazcılardan biri olan antik filozof Aristippos, hayatın amacının haz olduğunu ve bilge kişinin onu en üst düzeye çıkarması gerektiğini savundu. Ama Aristippos'un felsefe olarak gördüğünü modern ekonomik sistemimiz sömürüye dönüştürdü. Tüketim kültürü hazları çoğaltma fikrini alıp bir silaha çevirdi. Bizi gerçek bir hoşnutluk aramaya değil, asla kalıcı olmayan sonsuz doyumların peşinden koşmaya teşvik ediyor. Karşılanan her arzunun yerini bir başkası alıyor, her satın almanın ardından yeni bir istek geliyor. Sistem fısıldıyor: “Sorgulama, sana sunulandan yalnızca keyif al.” Ve bunu yaparken bizi arzunun kölelerine indirgiyor.
Abraham Maslow bir keresinde insan ihtiyaçlarını bir piramitte düzenlemeye çalıştı. En altta temel ihtiyaçlar vardı: yiyecek, su, dinlenme. Onun üstünde güvenlik. Sonra sevgi ve aidiyet, sonra saygınlık ve son olarak kendini gerçekleştirme, yani insanın potansiyelini hayata geçirmesi. Fikir şuydu: Alt düzeydeki ihtiyaçlar karşılandığında daha yüksek düzeylere tırmanabilir ve sonunda derin bir doyuma ulaşabiliriz. Ama hayat nadiren bu kadar düzenlidir. Hepimiz piramidin aynı yerinde doğmayız. Bazıları için yiyecek ve güvenlik bile kırılgandır; bazıları içinse bolluk, zirvede yine de bir boşluk bırakır.
Maslow'un modeli faydalıdır ama eksiktir. Mutluluğun adım adım tırmanabileceğimiz bir merdiven olduğunu varsayar. Peki ya gerçek sevinç bir piramidin tepesinde değil, tırmanma eyleminin kendisinde yatıyorsa? Peki ya mutluluk varış değil de yolculuksa?
İşte Eba Sadık'ın öğretileri burada netlik getirir. O bizi egonun doyumsuz olduğu konusunda uyarır. Ego her zaman daha fazlasını isteyecektir: daha fazla servet, daha fazla tanınma, daha fazla güç. Mutluluğun bu istekleri tatmin etmekte yattığını fısıldar, ama gerçekte bu sonsuz açlık yalnızca boşluğumuzu derinleştirir. Hiçbir mal, hiçbir unvan, hiçbir fetih egonun taleplerini susturamaz.
Eba Sadık'ın öğrettiğine göre gerçek sevinç egoya hizmet etmekte değil, onu aşmakta bulunur. Hazların çoğaltılmasında değil, aşılmasında keşfedilir. Kontrol yanılsamasından vazgeçtiğimizde, almak yerine vermeyi seçtiğimizde, mutluluğun yalnızca benlikle değil, bizi başkalarına ve Allah'a bağlayan bağlarla ilgili olduğunu fark ettiğimizde ortaya çıkar.
Goethe'nin paradoksu, Buda'nın öğretisi, oğlumun çabası, Maslow'un piramidi, tüketim kültürünün başarısızlıkları: Hepsi aynı sonuca işaret ediyor: Mutluluk bir mülk değildir. Sonsuz bir hazzın ütopyası değildir. Mücadelede, süreçte, nefsin aşılmasında ortaya çıkan geçici bir kıvılcımdır.
Sanatın Rolü
Mutluluk kendini sanatta da gösterir. Şiir, müzik, resim: Bunlar acıyı silmez, ama ona biçim verir. Kaosu ifadeye dönüştürür ve bunu yaparak nefes almamıza imkân tanır. Goethe'nin kendisi umutsuzlukla boğuştuğunda, çelişkilerinin ağırlığını taşıyan şiirler yazdı. Neredeyse sağır olan Beethoven Dokuzuncu Senfonisi'ni bestelediğinde, hem acıyı hem sevinci hâlâ milyonlarca ruhu yücelten bir müziğe döktü. İmam Ali ruhun özlemini yazdığında, bu dünyadaki hüznün bile güzelliğe dönüştürülebileceğini gösterdi.
Sanat bize mutluluğun hüznün yokluğu anlamına gelmediğini öğretir. Onları birlikte tutabilme, acı ile hazzın tek bir tuvalde, tek bir melodide, tek bir şiir dizesinde bir arada var olmasına izin verebilme imkânı anlamına gelir. Sanat bize ütopya vermez. Bize yankı verir: mücadelemizin yankısını, sevincimizin titreşimini, yalnız olmadığımızın güvencesini.
Ubuntu ve Ortak İnsanlık

Bir Afrika kabilesindeki çocuklarla bir oyun oynamak isteyen bir antropolog hakkında sıkça anlatılan bir hikâye vardır. Bir ağacın altına bir sepet meyve koydu ve onlara şöyle dedi: “En hızlı koşan hepsini kazanacak.” Yarışmalarını, koşuşmalarını, ödülün peşinde birbirlerini itip kakmalarını bekliyordu. Ama bunun yerine çocuklar el ele tutuştular, birlikte koştular ve ağaca yan yana vardılar. Onlara nedenini sorduğunda, insanı silahsızlandıran bir sadelikle cevap verdiler: “Diğerleri mutlu değilse, içimizden biri nasıl mutlu olabilir?”
Bu cevap Ubuntu'nun özünü taşır: “Biz olduğumuz için ben varım.” Bu bir karşılıklı bağımlılık felsefesidir; benim sevincimin seninkinden ayrılamadığı bir hayat vizyonudur. Hâkim rekabet ve yalnızlık kültürüne karşı Ubuntu radikal bir hatırlatma sunar: Mutluluk istiflenemez. Ancak paylaşıldığında büyür.
Ubuntu'yu yalnızca okumadım, onu canlı olarak gördüm. Eba Sadık'ın öğretilerinin rehberliğindeki, ait olduğum toplulukta bu ilkeyi yaşamanın ne demek olduğuna tanık oldum. Bizi yalnızca kan bağı değil, birbirimizin iyiliğine yönelik ortak bir bağlılık birbirimize bağlar. Birimiz acı çektiğinde, herkes onun ağırlığını hisseder. Biri sevindiğinde, sevinç katlanır. Bu, kusursuz olduğumuz için değil, mutluluğun bireysel değil kolektif olduğu inancına dayanan bir aile olarak inşa edildiği için mükemmel bir topluluktur. Bize yalıtılmış benlikler olarak yaşamamızı söyleyen bir dünyada bu yaşam biçimi temiz hava solumak gibi geliyor.

Daha küçük çevrelerde de aynı hakikat geçerlidir. Bir aile birçok bakımdan minyatür bir Ubuntu'dur. Bir çocuk gülümsediğinde ebeveynler sevinç duyar. Bir ebeveyn acı çektiğinde bütün hane o ağırlığı hisseder. Bir ailede mutluluk asla yalıtılmış değildir; yayılır, dolaşır. Toplumun en küçük birimi, bir bütün olarak insanlığın ne olması gerektiğinin planını zaten taşır. Trajedi şudur ki yaşlandıkça bunu çoğu zaman unuturuz. Dayanışmayı hırsla takas eder, aidiyetin sıcaklığının yerine başarının soğuk peşinden koşmayı koyarız.
Dini gelenekler, en iyi hâllerinde, bize bu hakikati her zaman hatırlatmıştır. Açları hamur işleri ve şerbetle doyuran cami, ekmek ve şarap sunan kilise, kışın yoksulları çorbayla ısıtan sinagog. Bunlar yalnızca inanç ritüelleri değildir. Ubuntu'nun, ortak insanlığın, ruhun yalnızlıkla değil birliktelikle beslendiğinin kabulünün ifadeleridir. Ne yazık ki tarih, dinin nasıl çarpıtıldığını da gösterir: bir bölme aracı, bir güç silahı, sömürü için bir gerekçe olarak kullanıldığını. Trajedi dinin kendisinde değil, onun gerçek ruhuyla yaşamaktaki başarısızlığımızdadır: sevmek, vermek ve paylaşmak.
Eba Sadık'ın sesi bu çarpıtmayı yarıp geçer. Bize en büyük mücadelemizin dış düşmanlarla değil, içimizdeki egoyla olduğunu hatırlatır. Ego fısıldar: “Mutluluğu kendin için ara. Onu istifle. Rekabet et. Tahakküm kur.” Ama onun öğrettiğine göre gerçek sevinç ancak egoyu aşmakla gelir. İman yolu arzuyu beslemekle değil, kendimizi onun zincirlerinden kurtarmakla ilgilidir. Ve bunu hizmet yoluyla yaparız: başkalarına vererek, erkek ve kız kardeşlerimizi yükselterek, mutluluğun ortaklaşa taşıdığımız bir emanet olduğunu hatırlayarak.
İşte bu yüzden Ubuntu ve Eba Sadık tek bir sesle konuşur. Ubuntu bize hayatlarımızın iç içe geçtiğini gösterir: Biz olduğumuz için ben varım. Eba Sadık bize, denetimsiz bırakılan egonun bizi bu hakikate karşı kör ettiğini ve bizi yalnızlığa hapsettiğini gösterir. Birlikte bizi hem kadim hem de acilen ihtiyaç duyulan yeni bir yaşam biçimine davet ederler: Benim sevincimi seninkine bağlı, benim özgürlüğümü senin özgürlüğüne bağlı, benim mutluluğumu seninki olmadan eksik görmeye.
Bu ışıkta mutluluk artık bir ütopya değildir. Kusursuz bir toplum için ulaşılmaz bir rüya değildir. Kırılgandır, evet. Emek ister, evet. Ama gerçektir. İnsanların “ben” yerine “biz” olarak yaşamayı seçtiği her yerde ortaya çıkar. Ve bu seçimin her gün, içtenlikle yapıldığı bir toplulukta yaşadığım için minnettarım; Ubuntu'nun bir kitaptaki fikir değil, bir yaşam biçimi olduğu bir topluluk
Din ve Ruhun Açlığı
Her insan yalnızca ekmeğin doyuramayacağı bir açlık taşır. Bedenlerimizi besleyebilir, giyinebilir, hatta hayatımızı konforla çevreleyebiliriz, ama yine de içimizi kemiren bir boşluk hissederiz. Bu ruhun açlığıdır: anlama, aidiyete, benliğin dar çemberinin ötesinde bir bağa duyulan özlem.
Dinler özünde her zaman bu açlığa cevap vermeye çalışmıştır. Yemek ve içecek ritüelleri yalnızca imanın sembolleri değil, sevincin ve beslenmenin paylaşılması gerektiğinin hatırlatıcılarıdır. İnsanların ibadet yerlerinde yalnızca dua etmek için değil, doyurulmak için de bulundukları hikâyeleri düşünüyorum. Bu hikâyeler bize ne anlatıyor? Dinin gerçek özünün bölmek değil, doyurmak olduğunu. Sevincin sahipliğini iddia etmek değil, onu paylaşmak olduğunu. Camide, kilisede, sinagogda aynı açlık aynı cevapla karşılandı: cömertlik. Bu, dinin en iyi hâlidir: vücut bulmuş Ubuntu, komşumun açlığının benim de açlığım olduğunun kabulü.
Ve yine de bu öz ne sıklıkla kaybolmuştur? Din çok sık bir bölme aracına dönüştürülmüştür. Bizi ortak açlığımız etrafında birleştirmek yerine, insanları ayırmak, kışkırtmak, sınıflara ve kabilelere bölmek için kullanılmıştır. Tarih boyunca inanç, güç, servet ve kontrol arayan ve hırslarını kutsalın diline büründüren egolar tarafından gasp edilmiştir. Sonuç kan dökülmesi, nefret ve yabancılaşma olmuştur.
Ama çarpıtmaları soyup attığımızda geriye kalan basit ve ışıl ışıldır: besleyen bir şey olarak din. Bu, Ubuntu'nun fısıldadığı aynı hakikattir: Biz olduğumuz için ben varım. Başkasını doyurduğumda kendimi doyururum. Başkasını yükselttiğimde kendimi yükseltirim.
Eba Sadık bize ruhun bu açlığının aynı zamanda en büyük mücadelemizin yattığı yer olduğunu hatırlatır. Çünkü ego başkalarını doyurmak istemez; önce kendisinin doyurulmasını ister. Sevincin kolektif olduğu hakikatine direnir. Mutluluğun sahipliğini arzular ve imanı bile tahakküm için bir silaha dönüştürür. Öyleyse müminin görevi iç cihadı, yani sevgiyi güce, hizmeti sömürüye dönüştürerek yozlaştıran egoya karşı savaşı vermektir.
İçinde yaşadığım topluluğa baktığımda, bu açlığın mallarla değil dayanışmayla nasıl karşılandığını görüyorum. Bizi kabile ya da ulus değil, sevincin ya herkese ait olduğu ya da hiç kimseye ait olmadığı inancı birbirimize bağlar. Bir üye zorlandığında diğerleri devreye girer. Biri sevindiğinde herkes sevinir. Din her zaman bunun için vardı: bir kişi için değil, herkes için kurulmuş bir sofra.
Ruhun açlığı asla yalnızca ekmekle, mallarla ya da güçle doymayacaktır. Ancak en derin hakikatimizi, yani birbirimize ait olduğumuzu yansıtan bir şekilde yaşadığımızda doyar. Bu, gerçek dinin kalbi, Eba Sadık'ın öğretisinin kalbidir.
Ve mutluluk tam da burada bir yanılsama olmaktan çıkar. Çünkü zorluk içinde bile, açlık içinde bile, mücadele içinde bile, hayatlarımızı birbirimizle paylaştığımızda sevinçten bir şey tadarız. Tüketimin sığ hazzını değil, şunu bilmenin derin doyumunu: Biz olduğumuz için ben varım.
Şiddet ve Yabancılaşma
Mutluluk kırılgansa, şiddet onun en büyük düşmanıdır. Hiçbir şey sevinç imkânını, ister uluslardan, ister sistemlerden, ister bireylerden gelsin, zulümden daha hızlı yok etmez. Ve yine de şiddet, bütün biçimleriyle insanlık tarihini lekelemeye devam ediyor. Savaşlar patlak veriyor. Zulüm serpilip gelişiyor. Aileler paramparça oluyor. Neden?
Cevap basit değil, ama hepsinden geçen bir iplik var: adaletsizlik. Onuru çalınan, kaynakları sömürülen, sesleri susturulan insanlar, kendilerinden alınanı geri almak için çoğu zaman şiddete başvururlar. Bir düşünürün yazdığı gibi, “Başkaları zenginleşsin diye yoksul kalanlar, sonunda şiddete zorlanırlar.” Bazen saldıranlar ezilenlerin kendileridir; bazen de şiddetten çıkar sağlayanlar tarafından manipüle edilen cahillerdir. Her iki durumda da döngü aynıdır: Acı nefreti doğurur, nefret şiddeti doğurur, şiddet de daha fazla acı doğurur.
Bunu bugün dünyada görüyoruz. Bütün nüfuslar evlerinden mutluluk aramak için değil, yalnızca ölümden kaçmak için kaçıyor. Çocuklar savaşın ortasında büyüyor ve dünyanın bir korku yeri olduğunu öğreniyor. Daha güvenli ülkelerde yaşayan bizler bile etkilenmeden kalmıyoruz; adaletsizlik yeryüzünü zehirlediğinde gelen tedirginliği, ağırlığı, yabancılaşmayı hissediyoruz.
Ama şiddet yalnızca dışarıdan gelmez. İçeride başlar. Eba Sadık bize en büyük savaş alanının kalp olduğunu hatırlatır. Her birimizin içinde tahakküm arzulayan bir ego yaşar. Şöyle fısıldar: “Yönet ya da yönetil. Al ya da alın. Köle olmaktansa efendi olmak daha iyidir.” Bu, şiddetin tohumudur. Dıştaki savaşlar yalnızca vermekte başarısız olduğumuz içteki savaşların yansımasıdır.
Hayvanlar bile üstünlük için rekabet eder, ama insanlar buna başka bir şey ekler: ölümün farkındalığı. Hayatımızın sona ereceğini yalnızca biz biliriz ve bu bilgi korku doğurur. Bu korkuyu susturmak için pek çok kişi güce sarılır ve ölümsüzlüğü kontrolde arar. Tarih, ebedi şanın, hatta “hayat suyunu” arayarak kelimenin tam anlamıyla ölümsüzlüğün peşinde nehirler dolusu kan döken krallar ve imparatorlarla doludur. Şiddetlerini yalnızca açgözlülük değil, dehşet de besliyordu: kendi ölümlülüklerinin dehşeti.
Eba Sadık bu yanılsamanın maskesini düşürür. Ego tahakküm yoluyla güvenlik vaat eder, ama yalnızca yıkım getirir. Gerçek düşman komşum değil, başka bir ulus değil, hatta sistem bile değil; içimdeki canavardır. Onun öğrettiği gibi, mücadelemiz etle ve kana karşı değil, insan kalbinde yaşayan kibre, açgözlülüğe ve korkuya karşıdır. Bu nefis cihadını, yani iç savaşı vermedikçe, şiddet hayatlarımızı zehirlemeye devam edecektir.
Ve yine de burada bile umut vardır. Çünkü şiddet acıyı çoğalttığı gibi, merhamet de sevinci çoğaltır. Tahakküm kurma dürtüsüne direndiğimizde, affettiğimizde, paylaştığımızda döngüyü kırarız. Ego küçülür ve mutluluk, kırılgan, geçici ama gerçek, yeniden mümkün hâle gelir.
Bunun kırıntılarını kendi topluluğumda gördüm. Geçmişteki şiddetle, ihanetle, adaletsizlikle yaralanmış insanlar şifayı intikamda değil aidiyette buluyor. Affetmenin zayıflık değil güç olduğunu, insanın yükünü paylaşmasının hüznü dayanışmaya dönüştürebileceğini keşfediyorlar. Bu anlar şiddetin gerçekliğini silmez, ama farklı bir imkânı ortaya koyar: Nefret yerine merhameti seçersek, sevinç acının toprağından bile filizlenebilir.
Şiddet bizi her zaman cezbedecektir. Dünyanın sistemi bölünme ve korkuyla beslenerek onu kışkırtmaya devam edecektir. Ama Eba Sadık'ın öğretisini ciddiye alırsak, savaş alanının önce içimizde olduğunu kabul edersek, belki özgürleşmeye başlayabiliriz. Şiddetin yönettiği bir dünyada mutluluk mümkün değildir, ama onu aşmış bir kalpte mümkündür. Ve yeterince kalp özgürleştiğinde, dünyanın kendisi de iyileşmeye başlayabilir.
Gerçek Sır: Aradığımızı Yansıtmak
İnsanlar şöyle der: Yeterince hayal edersen, güçlü bir şekilde arzu edersen, dünya sana istediğini verir. Buna çekim yasası diyorlar. Hakkında kitaplar ve filmler yaptılar, milyonlarca kopya sattılar, yeni bir dünya vaat ettiler. Ve yine de işte buradayız. Zenginler daha da zenginleşiyor, yoksullar yoksul kalıyor, savaşlar çoğalıyor, yeryüzü yanıyor. Eğer yalnızca arzu bizi kurtarabilseydi, şimdiye çoktan cennette yaşıyor olurduk. Ama yaşamıyoruz.
Eba Sadık farklı bir sır öğretti. Ve bu hayal etmekle değil, olmakla ilgiliydi. Şöyle dedi: “Allah'ın size nasıl davranmasını istiyorsanız, öyle olmalısınız.” Merhamet mi istiyorsunuz? Merhamet gösterin. Affedilmek mi istiyorsunuz? Affedin. Cömertlik mi istiyorsunuz? Verin. Dünya bir aynadır. Ne dökerseniz size geri gelecektir.
Ve o bu sırrı yaşadı. Kahire sokaklarında bir avuç bozuk paradan biraz fazlasıyla yürür, biri istediğinde verirdi. Bazen bir kısmını, bazen hepsini. Çok şeyi olduğu için değil, her talebi Allah'ın kapısını çalması olarak gördüğü için. Ve tuhaf bir şey keşfetti: Ne kadar çok verirse, hayat ona o kadar çok geri veriyordu. En küçük şeylerde bile; bir keresinde yalnızca çikolatayı düşündüğünde, bir şekilde birinin elinde çikolatayla ortaya çıktığını söylemişti. Sanki evrenin kendisi onun kalbini yansıtmaya hevesliydi.
Ama para ve çikolata, daha derin hakikatin yalnızca gölgeleridir. Asıl hazine, kalbinde acılıkla asla uykuya dalmama yeminiydi. Her gece affederdi. Dostları, düşmanları, hatta onu en çok incitenleri; hepsini affederdi. Başkalarının eliyle ölümüne dair kehanet gerçekleşse bile affının katiline ulaşacağını söyledi. Bunu bir düşünün. Hayatınıza son veren eli affetmek. Zayıflıktan değil, saflıktan değil, güvenden. Allah'ın rahmetinin gazabından daha güçlü olduğuna duyulan güvenden. Hiçbir ruhun nefretle zincirlenmiş kalmaması gerektiğine duyulan güvenden.
Ve sır burada apaçık parlıyor: Mutluluk peşinden koştuğunuz bir şey değildir. Ele geçirdiğiniz bir şey değildir. Onu verdiğinizde size geri dönen bir şeydir. Bir aynadır. Sunduğunuz sevinç, size geri yansıyan sevinçtir. Gösterdiğiniz merhamet, karşılaşacağınız merhamettir. Uzattığınız af, alacağınız aftır.
Gerçek sır budur. Çekim fantezileri değil, tüketimin sahte vaatleri değil. Ama bu basit yansıma yasası: Özlediğiniz şey olun; o yalnızca sizi ziyaret etmekle kalmayacak, sizi kucaklayacaktır.
Daha Geniş Bir Ufuk: İnsanlık ve Soluk Mavi Nokta
Mutluluk tek başına sahip olunan bir şey değil de ortak bir hâlse, bu hakikatin en gerçek sınavı gezegenimizin kendisidir. Yeryüzü, insanların bütün sevinçlerinin ve acılarının sergilendiği sahnedir. Ve yine de dünyanın durumuna dürüstçe baktığımızda, soru üzerimize daha büyük bir ağırlıkla çöker: Bu kadar çok kişi acı çekerken içimizden biri nasıl mutlu olabilir?
Hazzın peşinde değil, yalnızca güvenlik için her şeyi geride bırakan mülteciyi düşünün. Çocuğunu bombalardan ve açlıktan uzaklaştırmak için bir denizi geçmeyi göze alan anneyi düşünün. Bu milyonlar için mutluluk bir soru bile değildir. Öncelikleri hayatta kalmaktır. Böyle bir dünyada sevinçten söz etmek, mutluluk anlayışımızı benliğin ötesine genişletmedikçe neredeyse zalimce geliyor.
İçinde yaşadığımız ekonomik düzen refah vaat ediyor ama eşitsizlik getiriyor. Güçlüler zayıfların kaynaklarını tüketiyor, ilerlemenin dilini kullanırken yalnızca serveti değil, onuru da çalıyor. Yeryüzünün kendisi bu sömürünün ağırlığı altında inliyor. Ormanlar yanıyor, okyanuslar yükseliyor, türler yok oluyor. İklim değişikliği yalnızca bir çevre krizi değil, ahlaki bir krizdir. Çünkü gezegeni yok ederek gelecek kuşakların sevinç şansını çalıyoruz.
Ve yine de ne çabuk unutuyoruz. Haberlerde acıyı görüyor ve bir hüzün sancısı hissediyoruz, ama sonra kaydırıp geçiyoruz. Sistem bizi başkalarının acısını geride bırakmaya, kendi hayatlarımızın yalnızlığına çekilmeye eğitiyor. Yavaş yavaş, farkına bile varmadan, yalnızca komşularımıza değil, insanlığın kendisine de yabancılaşıyoruz.
Carl Sagan bir keresinde bizi bir adım geri çekilip dünyamıza kozmik bir uzaklıktan bakmaya davet etmişti. Güneş sisteminin kıyısından Dünya, bir güneş ışınında asılı duran kırılgan bir toz zerresi, “soluk mavi bir nokta”dan başka bir şey olarak görünmez. O minicik sahnede her savaş verilmiş, her imparatorluk yükselmiş ve çökmüş, her aziz ve her günahkâr yaşamış ve ölmüştür. O noktadan bakıldığında bütün ayrılıklarımız, yani sınırlar, kabileler, uluslar, hatta dinler saçma hâle gelir. Generallerin bu pikselin bir köşesine hükmetmek için döktükleri kan nehirleri delilik gibi görünür. Büyüklük yanılsamalarımız dağılır. Geriye kalan tevazudur.
Bu görüntü üzerine düşündüğümde Türk şair Tevfik Fikret'in sesini duyuyorum: “Vatanım bütün yeryüzü, milletim insanlıktır.” Bunlar yalnızca şiirsel sözler değil, ahlaki bir taleptir. Bizi kabileciliğin darlığını terk etmeye ve ortak kaderimizi kucaklamaya çağırırlar. Eğer yeryüzü tek evimizse, insanlığın bir parçasını yaralamak bütünü yaralamaktır. Bir hayatı yükseltmek hepimizi yükseltmektir.
Eba Sadık'ın öğretileri bu kozmik vizyonu yankılar. O bizi egonun, açgözlülüğün ve tahakkümün yanılsamalarını aşmaya ve kaderimizin birbirine bağlı olduğunu kabul etmeye çağırır. Sömürü üzerine kurulu mutluluğun bir serap olduğu, başkaları acı çekerken birkaç kişinin istiflediği sevincin sahte olduğu konusunda uyarır. Onun öğrettiğine göre gerçek mutluluk kolektiftir. Adaletin uygulandığı, merhametin uzatıldığı, insanlığın tek bir beden olarak görüldüğü yerde büyür.
Belki de bu yüzden kadim ve modern pek çok gelenek kolektif bir bilinç geleceği hayal eder. Bir gün insanlığın uyanabileceği, kendisini tek bir organizma olarak görebileceği, uyumdan ibaret asıl özüne geri dönebileceği fikri. Bilim bile DNA'mızın evrimleştiğini, yeni farkındalık kapıları açtığını ima ediyor. Bu gelecek gelse de gelmese de hakikat bakidir: Biz zaten görünmez ama kaçınılmaz biçimde birbirimize bağlıyız.
Ve böylece sorumuza geri dönüyoruz: Mutluluk bir ütopya mıdır? Yalıtılmışmışız gibi yaşamaya devam edersek, evet; bizden her zaman kaçacaktır. Ama soluk mavi noktamızın kırılganlığını kucaklarsak, vatanımızın yeryüzü ve milletimizin insanlık olduğunu hatırlarsak, mutluluk başka bir şeye dönüşür. Uzak bir gelecek için bir rüya değil, şimdi için bir sorumluluktur. Sonsuz değil, kusursuz değil, ama gerçektir; tahakküm yerine merhameti, yalnızlık yerine dayanışmayı, ego yerine tevazuyu seçtiğimiz her an.
Yıldızlardan bakıldığında mücadelelerimiz küçüktür. Ama onların içinden bakıldığında, her gün yaptığımız seçim, yani zarar vermek ya da iyileştirmek, almak ya da vermek, sonsuz bir ağırlık taşır. Çünkü mutluluğun kırılgan imkânı bu seçimlerde doğar.
Sonuç: Ütopya Değil, Yol
Goethe'nin sözleri bu yolculuk boyunca bizi izledi: “Mutlu bir hayat yaşadım, ama tek bir mutlu haftayı hatırlayamıyorum.” İlk başta saçma geliyordu. Şimdi hikmet gibi geliyor. Mutluluk hüznün yokluğu değildir, sevincin sonu gelmeyen bir şenliği değildir. Daha kırılgan, daha geçici, ama daha derin bir şeydir: mücadelede beliren kıvılcımlar, karanlığın ortasındaki ışık anları.
Bu hakikatin pek çok seste yansıdığını gördük. Buda, mutluluğun yolun sonunda değil, onu farkındalıkla yürümekte yattığını öğretti. Ubuntu bize sevincin istiflenemeyeceğini, biz olduğumuz için ben var olduğumu hatırlatır. Din, en iyi hâlinde, yalnızca bedeni değil ortak insanlığımızı da besleyerek ruhlarımızı doyurur. Eba Sadık bizi içimizdeki canavarlarla savaşmaya, tahakküm arayan egoyu aşmaya ve sevinci hizmette, tevazuda ve dayanışmada keşfetmeye çağırır. Carl Sagan ve Tevfik Fikret gözlerimizi daha geniş ufka kaldırır: kırılgan bir mavi nokta, bütün yeryüzü olan bir vatan, insanlık olan bir millet.
Peki mutluluk bir ütopya mıdır? Eğer mutluluk derken sonsuz hazzı, kusursuz güvenliği, her türlü mücadeleden kurtulmayı kastediyorsak, evet, o asla dokunamayacağımız bir rüyadır. Ama mutluluk derken yolumuzu aydınlatan kıvılcımları, yani bir çocuğun gülümsemesini, topluluğun kucaklamasını, affetme cesaretini, yıldızlı bir gökyüzünün harikasını kastediyorsak, o zaman hiç de bir ütopya değildir. O buradadır. Kırılgan, geçici, emek isteyen, ama gerçek.
Mesele hüzünsüz, kusursuz bir dünya inşa etmek değildir. Mesele, kusurluluğun ortasında bile sevinci mümkün kılacak şekilde yaşamayı öğrenmektir. Şiddet yerine merhameti, yalnızlık yerine dayanışmayı, ego yerine tevazuyu seçmek. Ubuntu ile benim sevincimin seninkine bağlı olduğunu, Eba Sadık ile de gerçek mutluluğun nefsi beslemekle değil, onu aşmakla başladığını hatırlamak.
Belki de o hâlde Goethe'nin paradoksu cevabın ta kendisidir. Saf mutluluktan oluşan bir haftayı asla tanımayabiliriz. Ama yine de mutlu bir hayat yaşayabiliriz; yol boyunca toplanan kıvılcımlardan oluşan bir hayat. Karanlığın ortasında bile ışığın sönmediği bir hayat.
Ve belki gözden kaçırmamamız gereken bir kıvılcım daha vardır: mizah. Bazen en büyük sevinç, kendi kırılganlığımıza gülebilmektir. Hayatın saçmalığına gülümsemek, ağırlığın içinde bile hafiflik bulmak, kendi başına umutsuzluğa karşı bir direniş eylemidir. Kahkahada hüzün kaybolmaz, ama pençesini gevşetir. Birlikte gülmek, hiçbirimizin hayatta ustalaşmadığını itiraf etmektir; yine de onun yükünü bir gülümsemeyle paylaşabiliriz.
Bu şekilde mizah, benzersiz biçimde insana özgü bir mutluluk biçimi hâline gelir. Varoluşun trajedisini inkâr etmez; ona oyunbazlıkla, dayanıklılıkla ve sevincin acının çatlaklarında bile fışkırabileceğini hatırlatarak cevap verir.