Allah'a Benzemek: Pratik Bir Rehber
Metin Türkçe okunuyor
Özgün makaleyi The Divine Just State sitesinde okuyun
Ya ilahi niteliklere benzemek bir efsane değil de bir yöntemse? Aşkınlığa giden yol olarak disiplin lehine bir savunma.
Yazan Vanessa Debora Gardea Vega

Bazı okurlar “Allah'a Benzemek” gibi bir başlık karşısında irkilebilir. Kutsal bir sınırı aşıyor gibi göründüğü için kulağa imkânsız, hatta saldırgan gelebilir.
Oysa din tarihi boyunca bu fikir birçok biçimde, bir ilahlık iddiası olarak değil, ilahi olana benzemeye bir çağrı olarak sunulur: kutsallık, merhamet, nefsi frenleme ve kendine hâkim olma.
Gelenekler Arasında Ortak Bir Tema
Bu kavramı açıkça ele alan bir dinin en belirgin örneklerinden biri, Son Zaman Azizleri ilahiyatıdır. Tema açıkça ifade edilir: yüceltilme yoluyla sadık insanlar nihayetinde Allah gibi olabilir.
Bir Kilise yayını bu insani “ilahi potansiyeli” çarpıcı sözlerle anlatır: insanlar “tam ve eksiksiz bir anlamda” Allah'ın çocuklarıdır, “kökenleri, doğaları ve potansiyelleri bakımından ilahidirler.” Onların inançlarına göre insanlar tanrılar ve yaratıcılar olabilir; yalnızca ilahi nitelikleri paylaşmakla kalmaz, aynı zamanda yaratma gücünü de kazanırlar. Bunu bu fikrin en güçlü örneklerinden biri olarak görebiliriz.
Başka gelenekler benzer bir özlemi farklı bir dille ifade eder. Budizm'de uygulayıcılar Buda ile ilişkilendirilen nitelikleri geliştirmeye çalışır ve disiplin ve içgörü yoluyla Nirvana'yı, yani bu maddi dünyadan kurtuluşu ve aydınlanmaya erişmeyi hedefler.
Bu, Eba Sadık'ın bir başka dersine bağlanıyor. Başka yaratıcıların olasılığı hakkında internette de araştırma yapmayı deneyebilirsiniz.
Kutsal Metinler, Gelenek ve Disiplin Ne Öğretiyor
Peki Hristiyanlar ve Müslümanlar gibi diğer inançlar? Kutsal Kitap aynı özleme daha örtük bir şekilde, karakter ve dönüşüm aracılığıyla şu davetle değinir:
“Kutsal olun… çünkü ben kutsalım.”Kutsal Kitap, Levililer Kitabı, 19:2
Ve İsa ölçütü daha da yükseğe taşır:
“Kusursuz olun… göksel Babanız kusursuz olduğu gibi.”Kutsal Kitap, Matta Kitabı, 5:48
Yolculuk, özde Allah olmakla ilgili değil, davranışta ilahi olana benzemekle, yani En Yüce Olan'ın biçimlendirdiği bir hayatla ilgilidir.
Bedenin göz ardı edilemeyeceği işte bu yüzdendir. Ruh boşlukta çiçek açmaz; insani bir kabın içinde büyür. Kutsal metinler manevi oluşumu iştahla ilişkilendirir. Mezmur şöyle der:
“Siz ‘ilahlarsınız’… Yüceler Yücesi'nin oğullarısınız.”Kutsal Kitap, Mezmurlar Kitabı, 82:6
ve İsa dikkati kanıta, yani sloganlara değil işlere yöneltir:
“Babamın işlerini yapmıyorsam bana inanmayın.”Kutsal Kitap, Yuhanna Kitabı, 10:37
Bu insani kaplara özen göstermeli ve aynı zamanda, kutsal metinlerin bizi davet ettiği gibi, Allah'ı tanımaya, O'nu övmeye ve daha kutsal olmaya zaman ayırmalıyız.
İsa hizmetine başladığında seçilmiş bir açlıkla başlar: kırk gün oruç, ardından ayartılma, ardından berraklık (Matta 4:1–2). Yemek insan kalbine yakındır, çünkü arzu da insan kalbine yakındır. Birini eğitmek diğerini eğitmektir.
Kur'an aynı dengeyi aşırılığı kesip atan tek bir cümleyle yankılar:
“Yiyin, için, fakat israf etmeyin.”Kur'an, 7:31
Ve Hz. Muhammed (Peygamber Muhammed) aşırı yemeye karşı pratik bir ölçü verdi: üçte biri yemek için, üçte biri içecek için ve üçte biri nefes için.
Eba Sadık'ın dersinde bu öğretiler bir haritaya dönüşür: bedene bağlılığı azaltın, ruh yükselir; bedeni reddederek değil, ona hükmederek ve bunu yaparak ruhun yükselişini kazanarak.
Birçok din, her biri kendi lehçesiyle, tek bir yükselişten söz eder: ilahi olana benzemeye doğru yükselmek. Farklı yollar, tek ufuk, tek Allah. İlahiyatın altında ortak bir sezgi yatar: Allah sabittir ve değişmesi gereken insandır, ta ki ruh bir kutsallık izi taşımaya başlayana kadar. Pratik adımları izlemeye karar verirsek bunların büyük bir etkisi olur.
“‘Dinlenme’ Yaratıcı için nasıl geçerli olabilir?” Yaratılış Kitabı, Allah'ın yedinci gün “dinlendiğini” söyler (Yaratılış 2:2). Oysa evren bitmiş bir makine gibi hissettirmez; uçsuz bucaksız, canlı ve açılmakta olan bir şey gibi hissettirir. Dolayısıyla soru Allah'ın yorulup yorulmadığı değil, “dinlenme” kelimesini duyduğumuzda Allah'a neyi yansıttığımızdır. Eba Sadık'ın dersinde bu soru bir kapıya dönüşür: bu “matrisin” yapıcısının bizzat Mutlak Allah olmayabileceği olasılığına işaret eder. Bunu bir düşünün. Evren durursa çöker; kendi bedeniniz bile hiçbir zaman gerçekten dinlenmez. Siz uyurken bile hücrelerinizi onarır ve temizlik yapar. Sirkadiyen döngü sayesinde büyüme hormonu gibi farklı hormonlar salgılar ve uykuyu hayatımızın gerekli bir parçası yapan dengeyi yeniden kazanırsınız. Uyku stresi azaltmaya bile yardımcı olur ve daha uzun bir ömrü destekleyebilir.
Sonra ayna bize döner. Asıl savaş alanı göklerde değil, maddi dünyaya sımsıkı tutunan insan benliğinin içindedir. Tüketmek, almak, tatmin etmek isteyen alt bir benlik, yani nefs vardır: mide, irade, arzular. Beden kötü değildir; sınavımızın bir parçasıdır ve arınmamıza yardımcı olabilir, ancak ruha hükmettiğinde bir çapaya dönüşebilir.
Tarih bu örüntüyü büyük ölçekte tekrarlar. İmparatorluklar disiplin ve amaçla yükselir ve arzu kültür hâline geldiğinde, yöneticiler halka değil zevke hizmet ettiğinde ve nefsi frenlemek alay konusu olduğunda çürür. Bir zamanlar yolları, hukuku ve düzeniyle parıldayan Roma bile yalnızca ihtişamıyla değil, aşırılığın gölgesiyle de hatırlanır: dış surlarını kaybetmeden önce iç disiplinini kaybeden bir medeniyetin —tamamen adil olsun ya da olmasın— sembolü hâline gelen ziyafetler ve gösteriler. Ve çöküş nadiren ani olur. Genellikle yavaştır, ihlal ihlal üstüne; fiziksel benlik beslenirken iç benlik ihmal edilir.
Derste karnın açlığı, diğer kötülükleri ardından sürükleyen önder, yani “en büyük kötülük” olarak tanımlandı. Bu kulağa abartı gibi gelebilir, ancak uyarı yeni değildir; birçok kişi tarafından kutsal kabul edilen bir kitapta kökleri vardır. Sonra Hz. Muhammed'in sözlerini okuduğumuzda şunu buluruz:
“İnsanoğlu midesinden daha kötü bir kap doldurmamıştır. İnsanoğluna belini doğrultacak birkaç lokma yemek yeter. Ama mutlaka (dolduracaksa), üçte biri yemek için, üçte biri içecek için ve üçte biri hava için.”Sünen-i İbn Mâce 3349, Kitap 29, Hadis 99
Gıda endüstrisinin bir kısmı besleyiciliğe değil daha çok lezzete odaklanıyor; bu yüzden farklı ülkelerdeki hükûmetler yanıltıcı propagandayı önlemek için kurallar ve düzenlemeler oluşturuyor. Ancak insanlar kendilerini kontrol etmezlerse, propagandayı ne kadar kısıtladığınızın ya da insanları tehlikeler hakkında ne kadar bilgilendirdiğinizin bir önemi yoktur.
Abur cuburla dolu bir toplumda bu, her zaman meşgul bir tüketim toplumunun ayrılmaz bir parçası hâline gelir: her zaman koşturan, manevi hayata, başkalarına ya da Allah'a ayıracak çok az zamanı ve ilgisi olan bir toplum. Bunu daha önce de gördük. Sigara paketlerinde çarpıcı görüntüler ve açık uyarılar bulunur, yine de insanlar onları satın almaya devam eder. Çelişki olağan bir alışkanlık hâline gelir; tam da önceki bir makalemde incelediğim türden bir bilişsel uyumsuzluk: zararı bilip yine de onu seçmek.
Ölçülülüğün faydaları, Eba Sadık'ın dersinde sunulanlar da dâhil olmak üzere çeşitli dinler tarafından öğretilmiştir. Hz. Muhammed de az yemenin daha kolay bir hesaba götürdüğünü öğretmiştir. Kur'an ve Kutsal Kitap orucun manevi değerine dair birçok atıf içerir ve Muhammed'in zamanında oruç dinin önemli bir parçası olarak tesis edilmiştir. Buda bize her iki aşırılıktan da kaçınan Orta Yol'un önemini hatırlatır.
Ölçülülüğün yalnızca “sağlıklı” olmamasının nedeni budur. Dinler genelinde manevi bir eğitim olarak ele alınır. Eba Sadık'ın dersinde mesaj tutarlıdır: disiplin kalbi hafifletir. İslam'da oruç imanın bir aksesuarı değil, manevi oluşumun bir direğidir. Kutsal Kitap orucu defalarca bir alçakgönüllülük ve arınma yolu olarak vurgular. Budizm'de ise Orta Yol hem kendini salıvermeye hem de kendini yok etmeye karşı uyarır ve bilgeliğin aşırılıkların reddedildiği yerde büyüdüğünde ısrar eder.
Hindistan'da bilgeler disiplinli bir farkındalık öğretir. Bhagavad Gita, yogadaki manevi başarıyı ölçülülüğe bağlar: yoga “çok fazla ya da çok az yiyen” kişi için olmadığı gibi, çok fazla ya da çok az uyuyan kişi için de değildir (Bhagavad Gita 6:16–17). Ayrıca uygulamayı “kontrol altındaki bir zihin ve bedene” bağlar ve inzivadaki meditatif disiplini içsel idrake giden klasik bir yol olarak tanımlar.
Yerli gelenekler doğal düzenle uyumu onurlandırır. Platon ve Sokrates gibi Yunan filozofları kendine hâkim olmayı ve erdemi vurgular. Ve Hz. Muhammed insanlığı nefsi frenlemeye, arınmaya ve hesap vermeye çağırır.
Allah'a yakınlığa giden temel yollardan biri ilimdir. Tarih boyunca ilim zaman zaman kurumlar ya da kutsal mekânlar içinde özenle korunmuştur. Bazı gelenekler yalnızca belirli ayinler ya da hazırlıklar yoluyla erişilebilen kısıtlı öğretiler muhafaza eder; örneğin Son Zaman Azizleri'nin tapınaklarında. Bazı durumlarda erişim, bireylerin hazır olmadığı düşünüldüğü için sınırlandırılabilir. Başka durumlarda ise erişimin kasıtlı olarak kısıtlanıp kısıtlanmadığı sorgulanabilir. Belki bazı insanlar, belirli hedeflere ulaşmanızı istemedikleri için size ilmi vermek istemiyorlardır. İsa'nın dediği gibi:
“Gerçeği bileceksiniz, gerçek de sizi özgür kılacak.”Kutsal Kitap, Yuhanna Kitabı, 8:32
Ne var ki bu öğretinin ayırt edici bir özelliği açıklığıdır: araştırmayı sınırlamak yerine daha derin bir keşfi teşvik ederek birden fazla geleneğe atıflar sunar.
Pratik adımlar —yemekte ölçülülük, disiplinli egzersiz ve iştahın kontrolü— sunulduğunda basit görünebilirler. Ancak bir hekim olarak insanların alışkanlıklarına ne kadar derinden bağlandığını gözlemledim: beslenme düzenlerine, hareketsiz rutinlerine, değişime karşı dirençlerine. Bazı hastalar doktoru öncelikle, kişisel bir dönüşüme gerek kalmadan tüm tıbbi sorunları çözecek ilaçları sağlayan biri olarak görür; sanki bir hap almak yeterliymiş gibi. Oysa insan bedeni çok daha karmaşıktır.
Modern kültür bu bağlılığı pekiştirir. Sürekli tüketime davet eden bir dünyada yaşıyoruz. Restoranlar aşırılığı ödüllendiren meydan okumalar düzenler: “Yiyebildiğin kadar ye.” “Belirli bir miktarı yersen bedava ye.” İnternetteki ünlüler hızlı yemek yeme ve kendini salıverme gösterilerinde yarışır. Aşırılık yalnızca hoş görülmez, sosyal medyada kutlanır.
Tarih sembolik paralellikler sunar. Roma çoğu zaman yalnızca mimari ve hukuki parlaklığıyla değil, aynı zamanda çöküş ve aşırılık imgeleriyle de hatırlanır. Tamamen doğru ya da kısmen sembolik olsun, metafor varlığını sürdürür: iştah disiplinin yerini aldığında medeniyetler zayıflar.
Ziyafetler aşırılığın ve statünün sembolü hâline geldi. Tarih boyunca bunu Romalı seçkinlerde açıkça görebiliriz: yemek yalnızca beslenme değil, toplumsal bir ritüeldi. Triclinium'da yemek yiyenler çoğu zaman sedirlere uzanırdı; bu, rütbeyi, boş vakti ve prestiji gösteren fiziksel bir duruştu.
Arkeolog Michael MacKinnon'un belirttiği gibi Roma akşam yemeği davetleri, aristokrasinin sunum, nadir malzemeler ve gösteri yoluyla zenginliğini ve toplumsal konumunu sergilemesinin bir yoluydu. Yemekler saatlerce sürebilirdi; böylece yiyebilir, dinlenebilir ve yemeye devam edebilirlerdi; misafirler uzanırken hizmetkârlar servis yapar, artıkları süpürür ve lüks atmosferini sürdürürdü.
Kadınların katılımı da toplumsal sınırları yansıtıyordu. Daha önceki dönemlerde Romalı kadınlar erkekler uzanırken çoğu zaman sandalyelerde dik otururdu; daha sonra, özellikle imparatorluk dönemi seçkin ortamlarında, bazı kadınlar da uzanmaya başladı.
Başkaları yalnızca hayatta kalmak için yerken statü gösterisi olarak lüks yemekler şeklindeki bu karşıtlık, tarihin farklı dönemlerinde tekrarlanmıştır. Ve bunu bugünkü dünyamızla karşılaştırdığımızda mesele yalnızca fiziksel hastalık değildir; aşırılık bize manevi olarak da zarar verebilir. İmam Cafer Sadık'ın dediği gibi:
“Hiçbir şey müminin kalbine aşırı yemekten daha fazla zarar vermez; iki şey doğurur: kalp katılığı ve şehvetin kabarması.”El-Kâfi, Şeyh Kuleyni, c. 6, s. 269
Buna karşılık ölçülülüğe çoğu zaman şüpheyle bakılır; kısıtlayıcı, neşesiz ya da aşırı diye bir kenara itilir. Oysa medeniyetler boyunca ölçülülük sürekli olarak bir yoksunluk olarak değil, bir güç olarak çerçevelenmiştir.
Ölçülülük Başarısız Olduğunda: Kronik Aşırı Tüketim ve Sağlık Üzerindeki Sonuçları
Göz önünde bulundurulması gereken önemli bir husus, Hz. Muhammed'in az yemeyi daha kolay bir hesapla ilişkilendirmiş olmasıdır. Onun öğretisinde ahlaki olan ile fiziksel olan hiçbir zaman birbirinden ayrılmamıştır.
Modern tıbbi araştırmalar bu bağlantıyı yankılıyor gibi görünmektedir. 2020 Lancet Demansı Önleme, Müdahale ve Bakım Komisyonu; obeziteyi, diyabeti, fiziksel hareketsizliği, sigara içmeyi, hipertansiyonu, depresyonu, düşük sosyal teması ve sınırlı eğitimi demansla ilişkili başlıca değiştirilebilir risk faktörleri arasında saymıştır.
Başka bir deyişle, kronik aşırılık ve yaşam tarzı dengesizliği yalnızca manevi kaygılar değil, tıbbi kaygılardır.
Bu bulgular Eba Sadık'ın öğretileriyle birlikte incelendiğinde ilginç paralellikler ortaya çıkar. Obezite aşırı yemekle güçlü bir şekilde ilişkilidir; fiziksel hareketsizlik bir diğer önemli faktördür ve her ikisi de bu makalenin ilerleyen bölümlerinde incelenecektir. Manevi disiplin ile metabolik sağlık arasındaki örtüşmeyi görmezden gelmek zorlaşır.
Ayrıca Ahmed El-Hasan'ın öğretileri, modern tıbbın açıkça zararlı olarak tanımladığı sigara içmeyi açıkça yasaklar. Lancet Komisyonu da sigara içmeyi bilişsel gerilemenin önemli bir risk faktörü olarak listeler. Eba Sadık da sosyal bağın önemini vurgulamıştır; çağdaş araştırmalar ise sosyal yalıtılmışlığı ve düşük sosyal teması demans için risk faktörleri olarak tanımlar. Yalnızlık yalnızca duygusal değildir; ölçülebilir biyolojik sonuçlar taşır.
Diyabet araştırmalarında başka kanıtlar da ortaya çıkar. The Lancet Diabetes & Endocrinology'de (2016) yayımlanan birleştirilmiş bir analiz, tip 2 diyabetin demans gelişimi riskinde önemli bir artışla ilişkili olduğunu göstermiştir.
Daha da çarpıcı olanı, The Lancet'te yayımlanan DiRECT çalışmasının (Lean ve ark., 2018) bulgularıdır. Bu açık etiketli, küme randomize çalışma, son altı yıl içinde tip 2 diyabet tanısı almış ve beden kitle indeksi 27–45 kg/m² arasında olan kişileri incelemiştir. Yaklaşık 15 kg kilo kaybı sağlayan katılımcılar dikkat çekici sonuçlar göstermiştir: müdahale grubundakilerin %46'sı diyabette remisyona ulaşırken, kontrol grubunda bu oran yalnızca %4 olmuştur.
Bunun anlamı derindir: çoğu zaman geri döndürülemez olduğu varsayılan metabolik hastalık, birçok durumda disiplinli kilo kaybıyla önemli ölçüde iyileştirilebilir.
Bir hekim olarak benim için bu özellikle çarpıcıdır. Yıllardır hastalarıma yaşam tarzı değişikliğinin isteğe bağlı değil temel olduğunu anlatıyorum. Yine de birçok insan uzun süreli alışkanlıklardan kaynaklanan hastalıkları yalnızca ilacın çözmesini bekliyor.
Bazen dinî inancın efsane alanına, tıbbın ise kanıt alanına ait olduğu varsayılır. Ancak dikkatle bakıldığında ikisi her zaman birbirine karşıt değildir. Manevi geleneklerin ölçülülük ve nefsi frenleme olarak çerçevelediği şeyi tıp giderek artan bir şekilde risk azaltma ve metabolik düzenleme olarak tanımlıyor.
Dil farklıdır. Uyarı aynı noktada buluşur.
Fiziksel Disiplin ve Zihinsel Yükseliş
Gördüğümüz gibi, zihni geliştirmek ve anlayışımızı genişletmek, Kusursuz Olan ile uyum arayışında temel bir hedeftir. Bazı gelenekler Allah'ın “dinlendiğinden” söz eder, oysa evrenin kendisi durmaz: atomlar titreşir, gezegenler yörüngelerinde döner, kalpler atar, nöronlar ateşlenir. Bu hareket bir an bile dursaydı, bu satırları okumak için burada olmazdık.
Platon bu ilkeyi kavramıştı. Devlet'te (III. Kitap, 410c–412a) eğitimin beden eğitimi ile zihinsel gelişimi uyumlu hâle getirmesi gerektiğini savunmuş ve yalnızca birine bağlılığın ruhta dengesizlik yarattığı konusunda uyarmıştır. Felsefe olmadan çok fazla beden eğitimi sertlik doğurur; bedensel disiplin olmadan çok fazla zihinsel incelik zayıflık doğurur. Platon'a göre uyum her ikisini de gerektiriyordu.
Denge ilkesi doğada bile gözlemlenebilir. Atlar koşar, kurtlar avlanır, kuşlar göç eder, kuğular süzülür, kelebekler çiçekten çiçeğe uçar. Hareket düzensizlik değildir; eylem hâlindeki yapıdır. En küçük atomik etkileşimlerden galaksilerin muazzam hareketine kadar evren düzenlenmiş faaliyet yoluyla işler.

Modern sinirbilim bu kadim içgörüyü giderek daha fazla desteklemektedir. Düzenli fiziksel egzersiz, yürütücü işlevlerde, duygu durumu düzenlemesinde ve bilişsel performansta iyileşmelerle ilişkilendirilmiştir. Proceedings of the National Academy of Sciences'ta (Erickson ve ark., 2011) yayımlanan çığır açıcı bir randomize kontrollü çalışma, aerobik egzersiz antrenmanının yaşlı yetişkinlerde hipokampus hacmini yaklaşık %2 artırdığını ve fiilen yaşa bağlı bir ila iki yıllık kaybı tersine çevirdiğini göstermiştir. Bellek için temel bir yapı olan hipokampus, ileri yetişkinlikte genellikle küçülür ve demans riskiyle ilişkilidir.
Bu çalışmada demansı olmayan 120 yaşlı yetişkin rastgele olarak ya bir aerobik egzersiz grubuna ya da bir esneme kontrol grubuna atanmıştır. Manyetik rezonans görüntüleme, aerobik egzersizin ön hipokampusun hacmini seçici olarak artırdığını ve buna bellek performansında ölçülebilir iyileşmelerin eşlik ettiğini ortaya koymuştur.
Başka araştırmalar da bu bulguları desteklemektedir. Meta-analizler, fiziksel aktivitenin nöroplastisite ve nöronların hayatta kalması için merkezi bir protein olan beyin kaynaklı nörotrofik faktör (BDNF) düzeylerini artırdığını göstermektedir. Sistematik derlemeler de düzenli egzersizi daha iyi yürütücü işlevlerle ve bilişsel gerileme riskinin azalmasıyla ilişkilendirmektedir.
Karmaşık hastalıklarda nedensellik dikkatle yorumlanmalı olsa da örtüşme çarpıcıdır. Platon'un beden eğitimi ile akıl arasındaki uyum olarak tanımladığı şey, bugün nörobiyolojide ölçülebilir karşılıklar bulmaktadır.
Bizim için bu uyum yalnızca felsefi değildir. Platon geleneğimizde bilinmeyen peygamberlerden biri olarak kabul edilir ve beden ile aklın bütünleşmesi peygamberî bir bilgelik silsilesinin parçasını oluşturur. Eba Sadık'ın öğretileri bu ilkeleri yeniden canlandırır ve aydınlatır; kadim görünenin eskimiş değil, kalıcı olduğunu gösterir.
Kehanetin dili denge ve kendine hâkim olmaktan söz eder. Sinirbilimin dili hipokampus hacminden ve BDNF ifadesinden söz eder. Yine de her ikisi de aynı hakikate işaret eder: disiplinli hareket yalnızca bedeni değil, zihni de güçlendirir.
İbadet Olarak Disiplin: Geleneklerin Buluştuğu Yer
Birçok dinî geleneğin tek bir disiplinde buluştuğunu görebiliriz: iç hayatın daha duyulur hâle gelmesi için arzuyu azaltmak. Eba Sadık'ın konuşmasında çok sayıda metin ve rivayet alıntılanır; bu yüzden dikkatle dinlerseniz bir ilim okyanusu bulursunuz.
İlginiz yalnızca esenlik olsa bile kanıtlar geniştir. Oruç ve ölçülülük, daha iyi metabolik düzenlemeyle ilişkilendirilmiştir: insülin dalgalanmalarını azaltma, glikoz toleransını iyileştirme, kilo kaybını destekleme ve kalp-damar hastalıklarıyla bağlantılı risk faktörlerini düşürme. Bazı çalışmalar ayrıca metabolik sağlık ile bellek ve demans riski gibi bilişsel sonuçlar arasında bağlantılar olduğunu da düşündürmektedir; bunlar bu makalenin önceki bölümlerinde incelediğimiz alanlardır.
Yalnızca birkaç örneği özetlemek gerekirse, bu örüntüyü birçok dinde bulabiliriz.
Son Zaman Azizleri Oruç Pazarı'nı (genellikle her ayın ilk pazarı) tutar; iki öğün boyunca yiyecek ve içecekten uzak durur ve muhtaçlara yardım etmek için bir oruç bağışı verirler; Allah'ı anmak ve başkalarına hizmet etmek için dünyevi iştahtan uzaklaşırlar.

İslam'da Ramazan, şafaktan gün batımına kadar oruç tutulan, namaz, tefekkür, Kur'an tilaveti ve sadakaya ve ahlaki nefis frenlemeye güçlü bir vurguyla birleşen bir aydır. İbadet, zikir ve öz disiplin yoluyla Allah'a yakınlık arayışıdır.
Hinduizm'de Navratri, birçok kişinin dua ettiği ve oruç tuttuğu, manevi arınma ve odaklanma biçimi olarak çoğu zaman beslenmeyi sadeleştirdiği (genellikle vejetaryen/sattvik) dokuz günlük bir adanmışlık dönemidir.
Budizm'de Uposatha uygulamaları çoğu zaman vaazları ve meditasyonu ön plana çıkarır; birçok sıradan uygulayıcı, içsel berraklığı ve disiplini desteklemek için öğleden sonra yemek yememek de dâhil olmak üzere ek ilkeler üstlenir.
Depresyonun köklerini anlamak istiyorsak, psikoloji de çalışmalar genelinde depresif belirtilerle güçlü bir şekilde ilişkili bir faktör olarak ruminasyona, yani tekrarlayan olumsuz aşırı düşünmeye işaret eder. Birçok geleneğin sükûnete, farkındalığa ve dikkati eğitmeye değer vermesinin bir nedeni de budur.
O hâlde bütünsel tablo, insanın tamamında dengedir: bedeni disipline etmek, bu hayatın aşırılıklarından kaçınmak ve Allah'a yalnızca sözlerle değil eylemlerle de yaklaşmak; özellikle kalbi zayıflatan ve bizi salt maddi kaygılara hapseden şeylerden uzak durarak. Bedenin tutuşu gevşediğinde ruh yükselebilir. Nur, direncin az olduğu yerde en iyi akar.
Hareketsizlik ve oturarak yaşam bir başka sürüklenme biçimine dönüşebilir; birçok gelenek buna hareketle (örneğin Hindu bağlamlarında yoga) ve zihni sakinleştirmek için meditasyonla karşılık verir. Beden yönetildiğinde ve zihin dinginleştiğinde ilme daha açık hâle geliriz ve onu yaşamaya daha muktedir oluruz.
Hz. Muhammed'e atfedilen ve bu yolun ruhunu yakalayan bir söz vardır:
“Allah'ı çokça tesbih ve hamd eden, yiyeceğini, içeceğini ve uykusunu az tutan kimsenin arkadaşlığını melekler özler.”Tenbihu'l-Havatır, 2/116
Bu dünya size her zaman bir şey sunacaktır: bir başka arzu, bir başka satın alma, bir başka oyalanma. Ama temiz kap, durmadan doldurulan değil, nuru taşıyacak kadar saf tutulandır.
Bilgi size ancak onu uygularsanız güç verir. Onu uygulayacak mısınız?