Ölüler İçin Yollar: Mısır Ölüler Kitabı'ndan Meksika Ölüler Günü'ne
Metin Türkçe okunuyor
Özgün makaleyi The Divine Just State sitesinde okuyun
Día de los Muertos üzerine düşündürücü bir inceleme; kadim Yerli köklerinin, Katoliklikle kaynaşmasının ve ölüm ile anmaya dair Mısır, İslam, Yahudi ve Hristiyan görüşleriyle derin manevi paralelliklerinin izini sürüyor.
Yazan Vanessa Debora Gardea Vega

Eba Sadık bir dersinde Mısır'ın ölüm ve ahiret geleneklerinden söz etti. Bir Meksikalı olarak Meksika'nın ölümün hâlâ sürekli farkında olan, hatta onu kutlayan ülkelerden biri olduğunu fark ettim.
Ölülerle konuşmak mümkün olabilir mi? Bu, pek çoğumuzun sorduğu büyüleyici bir sorudur. Ülkemde okulda bile bize “Bu günlerde ölüler eve gelir” derlerdi. Vefat etmiş akrabalarımızı onurlandırmanın bir yolu olarak onlar için hediyeler alırdık.
Bazıları için ölülerle iletişim kurma fikri akla yatkın gelmeyebilir. Oysa Meksika'daki milyonlarca insan için bu, her yıl “Día de los Muertos” yani Ölüler Günü sırasında hayat bulan, derinden kök salmış bir inançtır. Zaman geçtikçe bazılarımız bunun pagan bir kutlama mı yoksa kutsal bir kutlama mı olduğunu merak ederiz. Kendimizi inanç ile şüphe arasında bir yerde buluruz.

Bu köklü gelenek ülke genelinde yaygın olarak yaşatılmakta ve dünyanın dört bir yanından meraklı ziyaretçileri çekmeye devam etmektedir. Bir bayram vesilesinden öte, vefat etmiş sevdiklerimizi onurlandıran kültürel bir olaydır. Aynı zamanda artık aramızda olmayanlarla manevi bağımızın sürekli bir hatırlatıcısıdır. Peki bu yalnızca pagan bir âdet midir, yoksa başka inançlarda da bulunan dinî bir yükümlülüğe mi işaret ediyor olabilir?
Bu makalede bu soruları tarih, din ve Eba Sadık'ın derin öğretileri merceğinden inceliyoruz. Kutlamanın kökeni 3.000 yıldan daha eskiye, Aztekler, Toltekler, Olmekler, Mayalar ve diğer Nahua kültürleri de dahil olmak üzere Mezoamerika'nın Yerli halklarına uzanır. Onlar ölümü bir son olarak değil, hayatın doğal bir devamı olarak görüyorlardı. Örneğin Aztekler, Ölülerin Hanımı olan tanrıça Mictecacihuatl'a tapıyor ve hayat ile ölümün döngüsel bir vizyonuna inanıyorlardı.

Aslen ölüler bayramı ağustos ayında yapılıyordu, ama daha sonra İspanyollar geldiğinde Katolik gelenekle güçlü bir senkretizm başladı. Uygulamalar İspanyol sömürgecilerin getirdiği Katolik bayramlarla kaynaştı; kutlama Azizler Günü (1 Kasım) ve Ölüler Anma Günü (2 Kasım) ile eşleştirildi ve bugünkü iki günlük anma ortaya çıktı. Sömürgeciler kültürü değiştirmeye çalıştılar ve geleneklerini silmeye çalışarak tanrılarına saygı göstermeye devam eden Yerlileri zaman zaman öldürdüler bile.
Bu kadim halklar için ölüm hayatın kurucu bir parçasıydı. Hatta bunu kalbin atışıyla, sistol ve diyastolüyle karşılaştırırlardı: kasılma ve genişleme, hayat ve ölüm, aynı canlı gerçekliğin iki hareketi olarak.

Ölülerin Hâlâ Yürüdüğü Yer: Día de Muertos'un Gerçek Kökenleri
Ölüler Günü geleneklerini anlamak için bu bayramın İspanyol öncesi inançlara dayandığını hatırlamamız gerekir; bu, gerçekten de Fetih'ten önceki ölümdür.
Mexicalar (Aztekler) dünyanın birkaç kez yaratılıp yok edildiğine inanıyordu. Beş Güneş'ten, beş büyük çağdan söz ediyorlardı. Biz Beşinci Güneş'in altında yaşıyoruz. Dünya döngüseldir: Her güneş sona erer ve yenilenmesi gerekir ve her yeni çağ fedakârlık ve tevazu ister.

Beşinci Güneş efsanesine göre, Dördüncü Güneş'in sonunda tanrılar, yeni bir dünyanın başlayabilmesi için kimin kendini feda edeceğine karar vermek üzere Teotihuacan'da toplandılar. Yaşlı ateş tanrısı Huehuetéotl büyük bir kurban ateşi yaktı, ama en önemli tanrılardan hiçbiri alevlere atlamak istemedi. Zengin ve kibirli tanrı Tecuciztécatl, Salyangozların Efendisi, tereddüt etti. Bu tereddüt sırasında, adı “yaralarla dolu” anlamına gelen alçakgönüllü ve hasta Nanahuatzin kendini ateşe attı ve yeni Güneş oldu.
Ardından Tecuciztécatl da onun peşinden atladı ve ikinci bir güneş oldu. Ancak tanrılar iki güneşin dünyayı yakıp kavuracağını anladılar ve ışığını zayıflatmak için Tecuciztécatl'a bir tavşan fırlattılar. O da Ay oldu. Söylendiğine göre, pek çok insanın bugün hâlâ ayın yüzünde bir tavşan şekli görmesinin sebebi budur.
Dünyanın yaşayabilmesi için tanrıların bile ölmesi gerektiği fikri büyüleyicidir. Ölümlülük, ölüm ve yenilenme bu kozmovizyonun merkezindedir: Ölüm bir son değil, bir dönüşümdür; güneşin, insanların ve kozmik döngünün kendisinin yeni hayatı için bir tohumdur.
Bu dünya görüşünde ölülerin hepsi aynı yere gitmiyordu. Kaderleri her şeyden önce nasıl öldüklerine bağlıydı. Yaşlılıktan ya da sıradan bir hastalıktan ölenler, ölüler diyarı Mictlan'a uzun bir yolculuğa başlar ve nihai bir dinlenme hâline ulaşana kadar çeşitli sınavlardan geçerlerdi. Masumiyet içinde ölen çocuklar, yeni bir yaratılış zamanına kadar onları beslemek için dallarından süt damlayan büyük bir ağacın bulunduğu Chichihuacuauhco'ya giderdi. Savaşta ölen savaşçılar ve tanrılara kurban edilen insanlar, güneşin durmaması için bağırıp şarkı söyleyerek gökyüzündeki günlük yolculuğunda ona eşlik etmeye giderdi. Doğum sırasında ölen kadınlar, doğum da bir tür savaş olarak görüldüğü için savaşta ölen savaşçılarla aynı şekilde onurlandırılırdı; güneşin yoluyla bağlantılı, “ilahi kadınlar” anlamına gelen Cihuateteo olarak bilinen güçlü ruhlar olurlardı.
Mexica ritüel takvimi büyük ölüler bayramlarını da içeriyordu. Özellikle vefat etmiş çocuklara adanmış bir “küçük bayram” ve yetişkinler için bir “büyük bayram” vardı. Bu kutlamalar günlerce sürer ve daha önce göçüp gidenler için adaklar, çiçekler, yemekler ve ritüellerle dolu olurdu.
Yüzyıllar sonra bu kadim kutlamaların üzerine Hristiyan bayramları eklendi. Roma'da tüm şehitleri ve azizleri onurlandırmak için özel bir gün belirlendi ve ilk başta 13 Mayıs'ta kutlandı. Daha sonra tarih, hasadın sonunu ve yılın karanlık yarısının başlangıcını işaret eden ve yine ölülerle ilişkilendirilen Kelt bayramı Samhain'e yakın olan 1 Kasım'a kaydırıldı. Zamanla bir önceki akşam All Hallows' Eve, yani Cadılar Bayramı olarak bilinir oldu.
İspanyol rahipler Mezoamerika'ya geldiklerinde beraberlerinde bu Hristiyan Azizler Günü ve Ölüler Anma Günü kutlamalarını getirdiler. Yerlilerin güçlü ölüler kültüyle karşılaşınca onu tamamen silmediler, ama sıkıştırıp Hristiyan takvimiyle kaynaştırdılar. Bu karşılaşmadan modern Día de Muertos doğdu: Artık iki güne sığdırılmış, ama hâlâ içinde Mictlan'ın, Chichihuacuauhco çocuklarının, güneşin savaşçılarının ve hayat verirken ölen kadınların derin hatırasını taşıyan bir bayram.
Allah İçin Ölenler: Ortak Bir Vaat
En yüce dava için ölenlerin gerçekte kaybolmadığı fikri pek çok başka gelenekte de görülür. Kur'an'da Allah, O'nun yolunda öldürülenler hakkında doğrudan konuşur:
“Allah yolunda öldürülenler için ‘ölüler’ demeyin. Bilakis onlar diridirler, fakat siz bunu fark etmezsiniz.”Kur'an-ı Kerim 2:154
Ve yine:
“Allah yolunda öldürülenleri sakın ölü sanmayın. Bilakis onlar Rableri katında diridirler, rızıklandırılırlar.”
Burada fiziksel ölüm son söz olarak değil, Allah'ın huzurunda daha yoğun bir hayata geçiş olarak görülür. Kutsal Kitap'ta da aynı sezgi görülür. İsa şöyle der:
“Ne mutlu doğruluk uğruna zulüm görenlere! Çünkü Göklerin Egemenliği onlarındır.”Matta 5:10
Başka bir görümde Vahiy kitabı, Allah'ın sözü uğruna öldürülenlerin ruhlarını göksel sunağın altında feryat ederken gösterir ve onlara sayıları tamamlanana kadar dinlenmeleri söylenir. Onların kanı unutulmaz; gökte anılır ve onurlandırılır. Yahudi geleneği de ahde ihanet etmektense ölümü tercih eden, “dünyanın Kralı'nın bizi sonsuza dek yaşamak üzere yeniden diriltecek” olduğuna güvenen erkeklerin ve kadınların hikâyelerini korur.
Bu kutsal metinler boyunca örüntü tekrarlanır: Hayatlarını Allah için, adalet için ya da ahit için verenler hiçliğe gömülmez; kabul edilir, anılır ve ödüllendirilirler. Bu, savaşçıların ve doğum sırasında ölen kadınların güneşe eşlik etmeye gittiğine dair Mexica inancıyla ve daha sonra kemikleri ve kalıntıları özenle toplanıp hürmet gösterilen şehitlere dair Hristiyan hatırasıyla güçlü bir şekilde örtüşür. Tüm bu dünyalarda En Yüce için ölüm bir perde değil, bir kapı olur.
Ka, Ba ve Cempasúchil: Mısır ile Meksika Arasındaki Aynalar
Ölüleri anma âdeti Meksika'da çok güçlüdür. Eba Sadık'ın dersinde yaptığı gibi onu Mısır'la yan yana koyduğumuzda paralellikler çarpıcı hâle gelir. Mısırlılar mezarlar inşa etmek ve onları ahiret için donatmak için muazzam kaynaklar harcadılar. Meksikalılar renk ve hayat dolu sunaklar inşa ederler. Her ikisi de kendi tarzında göçüp gidenlerle iletişim teknolojileridir.
Mısır ile Meksika arasındaki köprüleri görmek için Meksika ofrendasına, yani “sunu”suna dikkatle bakabiliriz. Ölüler sunağı, oturma odasında ya da bir mezarın üzerinde inşa edilmiş küçük bir evren gibidir: dünyamız ile ruhlar dünyası arasında bir merdiven. En eksiksiz versiyonu yedi katlı sunaktır, ama pek çok aile yere ve yerel âdete bağlı olarak yalnızca iki ya da üç kat kullanır. İki kat genellikle gökten ve yerden söz eder; üç kat gökten, yerden ve yeraltı dünyasından ya da arafdan; yedi kat ise ruhun adım adım huzura doğru yolculuğunun tamamıdır.
Eba Sadık dersinde bize Mısır'ın ölüler için yaptığı ayinlerin saf bir batıl inanç değil, yaşayanlar ile göçüp gidenler arasında gelişmiş bir iletişim biçimi olduğunu hatırlatır. Meksika sunağına bunu akılda tutarak bakarsak aynı şeyi görebiliriz: sembollerden oluşan bir ilişki.
Birinci kat – Aziz
En üste insanlar bir azizin ya da Meryem Ana'nın, ailenin manevi koruyucusunun tasvirini koyarlar. Bu varlık ruhları gözetir ve eve dönüş yollarında onlara rehberlik eder. Mısır mezarlarında da benzer bir şey olur: Ölünün etrafındaki en yüksek “yer”, ruhu karşılayan ve koruyan tanrıların, Osiris'in, Anubis'in, Hathor'un tasvirleriyle doludur. Her iki durumda da mesaj aynıdır: Yalnız yürümüyorsun.
İkinci kat – Araftaki ruhlar
Bir sonraki kat çoğu zaman araftaki ruhlara adanır. Onlar için mumlar ve küçük tasvirler konur ve bu ruhlardan, ölünün yaşayanlar dünyasını ziyaret etmek için izin almasına yardım etmeleri istenir. Bu bir dayanışma katıdır: Ölüler arasında bile karşılıklı yardım vardır. Mısırlılar da ölülerin adaklar ve dualarla gereğince ilgilenildiği takdirde öbür taraftan ailelerini destekleyip onlar için şefaat edebileceğine inanıyordu. Bağ her iki yönde de sürer.
Üçüncü kat – Tuz ve arınma
Burada özellikle çocukların ruhları için bir koruma ve manevi temizlik sembolü olan tuzu buluruz. Tuz, gidiş ve dönüş yolunda yozlaşmayı uzak tutar. Mısır'da mumyalama sırasında bedeni kurutmak ve arındırmak için tuz ve natron kullanılırdı. Amaç yalnızca eti korumak değil, kişiyi hafif ve saf bir kalple yargıya hazırlamaktı. Farklı ritüeller, aynı kaygı.
Dördüncü kat – Pan de muerto ve kemikler
Dördüncü basamağa insanlar ölülerin ekmeği olan Pan de Muerto'yu koyarlar. Yuvarlak şekli ve üzerine çizilmiş “kemikler” hayat ve ölüm döngüsünden söz eder ve Hristiyanlar için Efkaristiya'yı ve Mesih'in bedenini de çağrıştırır. Sanki aile şöyle der: “Kemiklerin unutulmadı; hâlâ gündelik ekmeğimizin bir parçasısın.” Mısırlılar bunu mumyalama biliminin tamamıyla ifade ettiler: Kemikleri ve bedeni korumak ki ba onları tanıyabilsin ve ölü ışıldayan bir akh olarak yeniden yükselebilsin.
Beşinci kat – Yiyecek ve su: ruhu beslemek
Bu basamak en lezzetli olanıdır. Buraya kişinin en sevdiği yiyecek ve içecekleri koyarız; mole, tamales, meyve, kahve, tekila ve uzun yol için her zaman su. Yemeklerin kokusu bir davettir: “Gel, burası senin yerin.” Mısır'da kişinin hayat eşi olan ka da sunu masasına bırakılan ekmeğe, biraya, ete ve tütsünün kokusuna bağlıydı.
Ofrenda ve Mısır masası aynı işi görür: ruha enerji göndermek. Aynı zamanda yemeğin hazırlanması, hâlâ hayatta olan ve yaslarıyla baş etmeye çalışanların kalplerini besler.
Altıncı kat – Portre ve hatıra
Altıncı kata ölünün fotoğrafını ya da ona ait eşyaları koyarız. Sunak tamamen kişisel hâle gelir: Bu annem için, kardeşim için, çocuğum için. Mısır mezarlarında bunun karşılığı sahte kapı ve serdabdır; ölünün heykellerinin ya da oyma tasvirlerinin bulunduğu gizli niş. Ruh adakları almak için o kapıdan “çıkıp” sonra geri dönebilirdi. Her iki kültür için de suret ve isim kutsaldır: Onlar, ölünün varlığının dinlenebileceği küçük evlerdir.
Yedinci kat – Haç ve çiçekler: eşik
Zemin seviyesinde sunak, kadife çiçeği yaprakları, tohumlar ve meyvelerden yapılmış bir haçla kapatılır. Cempasúchil'in parlak turuncusu sunağın toprağa değdiği noktayı işaret eder ve yolun girişini gösterir. Bu, Yerli çiçekleriyle yapılmış Hristiyan bir işarettir; iki dünya arasındaki kaynaşmanın görünür bir sembolüdür. Mısır'da eşik, şapelde zemin seviyesinde duran taş sahte kapı ve sunu masasıyla işaretlenir. Yaşayanların konuşmaya geldiği ve ölülerin dünyamıza “geçtiği” yer orasıdır. Çiçek ya da taş, her ikisi de kapıyı işaret eder.
Bu katların etrafında başka pek çok işaret belirir. Şeker kafataslar bize ölümün her zaman var olduğunu ve her ismin bir gün oraya yazılacağını hatırlatır. Calaverita şiirleri, Mısır büyülerinin ahirette söylenmesi gereken sözlerin provasını yapması gibi, nazik provalar misali kendi ölümümüz fikriyle oynar. Ruhlar karanlıkta yürümesin diye mumlar yakılır. Kopal ve tütsü mekânı temizler ve kokularıyla görünmez bir yol açar; bu, kokuların “tanrıların nefesi” olduğuna dair Mısır fikrine çok yakındır. Kadife çiçeğinden yollar ölüleri sokaktan ya da mezarlıktan sunağa yönlendirir ve Mısır papirüslerine çizilmiş yolları, kapıları ve geçitleri çağrıştırır.
Tüm bunlar her iki kültürün tasavvurunda açıkça ölülere yardım eder, ama aynı zamanda yaşayanlara da yardım eder. Bir sunak kurmak, bir mezarı düzenlemek, bir park bankında ya da bir savaş pilotunun mezarında mum yakmak: Bunlar bir sohbeti sürdürmenin yollarıdır. Bize sevginin mesafeden güçlü olduğunu, ölümün tam bir sessizlik olmadığını ve bizim de adım adım aynı yolda olduğumuzu söylerler.
Ofrendadan Park Bankına: Ölüler İçin Gündelik Sunaklar
İnsanın göçüp gidenlerle konuşmaya devam etmek için derin bir ihtiyaç taşıdığını hatırlamamız gerekir. Bu ihtiyaç, renkler ve mumlarla dolu Meksika ofrendasından İngiltere'deki sakin bir parktaki bir bank kadar basit bir şeye kadar pek çok biçimde ortaya çıkar.

Birleşik Krallık'ın pek çok kasabasında bir anma bankı ya da ithaf programı vardır. Bir aile belediyeden yeni bir bank yerleştirmesini ya da mevcut bir banka küçük bir plaket eklemesini isteyebilir. Bankların parka uyması için belediye stili ve tam yeri seçer. Ama plaket bir kez takıldığında o sıradan bank daha fazlası olur. Biri her oraya oturup yazıyı okuduğunda o kişinin adı ve hikâyesi anılır. Bazı bankların kolçaklarından fotoğraflar sarkar ya da onlara küçük bitkiler ve kurdeleler bağlanır. Bunlar artık fiziksel olarak burada olmayan biriyle paylaşılan mutlu anların hatırlatıcılarıdır; ya da belki biri onları hatırladığı sürece bir şekilde hâlâ buradadırlar.
Ben şahsen mezarlıklara gidip taşlardaki yazıları okumayı severim. Nantwich kasabasında bu makalenin konusuna mükemmel uyan bir mezar var. Taşta şöyle yazar:
ARTHUR L. BROWN
U.S.A.A.F.
23 YAŞINDA
NEW YORK'LU
DÜŞEN
THUNDERBOLT UÇAĞIYLA
BU KASABAYA ÇARPMAMAK İÇİN
14 OCAK 1944
TAZİYE VE SAYGIYLA
14 Ocak 1944'te uçağı Cheshire semalarında arızalandı. Tanıklar, Nantwich yakınlarında ölümcül bir dalışa geçmeden önce gökyüzünde tuhaf hareketler yaptığını gördüler. Yerel hafızaya göre uçağı terk etmedi ve onu evlerden uzağa yönlendirdi, böylece uçak kasabanın üzerine değil açık araziye düştü. Bedeni ve uçağı hâlâ orada, o taşın altında yatıyor. İnsanlar mezarı çiçeklerle ve gelincik çelenkleriyle süslüyor ve her yıl küçük bir tören düzenleniyor. Bu da başka türden bir sunak: basit bir taş levha, ama başkaları yaşasın diye ölen biri için minnetle yüklü.

Tüm bunları daha önce gördüklerimizle bir araya getirirsek, yani ka'ya ve ba'ya sunulan Mısır tütsü ve yiyecek adaklarıyla, kadife çiçekleri, ekmek, şeker kafataslar ve fotoğraflarla dolu Meksika sunaklarıyla, İslam'da ve Hristiyanlıkta şehitler ve azizler için edilen dualarla, bir örüntü açıkça ortaya çıkar. Dünyanın her yerinde insanlar ölüler için gündelik sunaklar kurarlar. Bazen bunlar Mexico City'nin Zócalo meydanındaki devasa halka açık ofrendalar, bazen Pátzcuaro gölünde mumlarla aydınlatılmış kayıklar, bazen de yeşil bir İngiliz parkında küçük bir plaketi olan tahta bir banktır.

Meksika'da bağlılık renge, tada, kokuya ve sese dönüşerek patlar: çiçekler ve mumlar, kopal dumanı ve müzik, pan de muerto ve calaverita şiirleri. Mısır'da dil taş, koku ve oyma büyülerdir. Britanya'da sessiz bir bank ya da yağmur altında bir savaş mezarı olabilir. Ama tüm bu yerlerde niyet aynıdır: ilişkiyi açık tutmak, ölülerimize hâlâ bizim bir parçamız olduklarını söylemek. Çünkü Eba Sadık'ın dersinden öğrendiğimiz gibi ölüler bizim anmamıza güvenirler. Ölüleri anmalıyız; bu bize Ehl-i Beyt tarafından bile tavsiye edilmiştir.
İmam Ali bin Ebi Talib şöyle dedi:
“Ölülerinizi ziyaret edin, çünkü onlar ziyaretinize sevinirler.” Ebu Abdullah'ın ashabından biri sordu: “Bir adam babasının, akrabasının ve akrabası olmayan birinin mezarı başında durur; bu ölüye fayda sağlar mı?’ O şöyle dedi: ‘Evet, sizden herhangi birine bir hediyenin ulaştığı gibi ona da ulaşır.’”
Bu düşüncelere ilham veren Eba Sadık'ın dersi, bunu anlamak için daha geniş bir anahtar sunar. “Pagan” diye etiketlemekte acele ettiğimiz pek çok kadim âdetin aslında birbirine bağlı iki dünya arasındaki kutsal iletişim teknolojileri olduğunu gösterir. Bize ölümün saf bir sessizlik değil, bir geçiş olduğuna; bağın yok oluşu değil, dönüşümü olduğuna dair umut verirler. Sunaklarımız, ister ofrenda, ister mezar, ister bank, ister tütsü masası olsun, o görünmez sohbetin görünür kapılarıdır. Ölülerin dualarımıza, ziyaretlerimize ve hediyelerimize gerçekten ihtiyacı vardır ve onları alırlar; ve bir gün ölümümüz yaklaştığında biz de aynısını umacağız.
Bu Makaleye İlham Veren Dersi İzleyin: