Maneviyat7 dk okuma

En Büyük Düşman İçinizde Yaşıyor: Peygamberler Ego Hakkında Gerçekte Ne Söyledi

Metin Türkçe okunuyor

Özgün makaleyi The Divine Just State sitesinde okuyun

Her peygamber, her bilge ve her kutsal metin bizi aynı gizli düşmana karşı uyardı: ego. O, takvanın ardına saklanır, kibri besler, bizi hakikate karşı kör eder ve hatta Allah'ın seçtiği rehberleri bile reddeder. İsa'dan Muhammed'e ve Krişna'ya kadar mesaj açıktır: nefsi fethedin, yoksa o sizi fethedecektir.

Yazan Rukhsana Hashem

Kütüphanem

Peygamberler, elçiler, bilgeler ve âlimler hep ego hakkında konuşmuştur. Hz. Muhammed şöyle buyurmuştur: “En büyük cihat, kişinin kendi nefsine karşı olanıdır.”

‘Ben’, ‘benlik’, ‘ene’ ya da ‘nefs’ olarak bilinen insan egosu, dinlerin çoğunda bir kötü karakterdir. O, düşmemize neden olan büyük kötü güçtür. İsa'nın “Kendinizi inkâr edin” dediğini, İmam Ali'nin de “Her insanın şeytanı kendi nefsidir” dediğini duyduk. Peki bütün bunlar ne anlama geliyor? Dinler bize neden egoyla savaşmayı öğretir?

Bilgenin Gayesi'nde Eba Sadık ego hakkında şunu açıklar:

"O, amellerimizle yaratılır; yani eylemlerimiz onu ya iyi ya da kötü kılar. Nefis göğüs bölgesinde yer alır ve görülmeyen ama hissedilen bir şeydir. Duyma, görme, dokunma ve tatma duyularıyla şekillenir ve esasen korku, öfke, arzu, şehvet, açlık ve susuzluk gibi duyguların bir kümesidir. Bu duygular kümesi bedeni ve onun eylemlerini yönlendirir. Nefis, kişinin hayatı boyunca aldığı geri bildirimler ve uyaranlarla oluşturulan ve hayali bir karakter meydana getiren bir “sahte kimlik” ya da “düzmece kimlik” temsil eder."

Burada egonun kaynağı bize açıklanmış olur.

Ego; gururun, kibrin ve Allah'ın otoritesini kabul etmeyi açıkça reddetmenin kaynağıdır. Şeytan'ın isyanını temsil eder.

Ehl-i Beyt, aklın (Allah'a itaat) ve cehaletin (itaati reddetme) yaratılışının egonun asi doğasını ortaya koyduğunu belirtmiştir. Allah akla zihnin 75 askerini (nur özelliklerini), cehalete ise bunlara karşıt 75 "karanlık askerini" vermiştir. Bir bireyin kişiliği, bu karanlık ve nur perdelerinin bir karışımıyla oluşur.

Eba Sadık, egonun nasıl salih olma maskesini taktığını açıklar. Nasıl kutsal metinlerden alıntı yapabildiğini ve namaz kıldırabildiğini. Yas sırasında ağlayabildiğini ve yine de kalbinde Hüccet'e ihanet edebildiğini.

Eba Sadık'ın öğretilerinden, Şiilerin Mehdi zuhur ettiğinde O'nunla nasıl karşılaşacaklarını anlayabiliriz. Mehdi'yi beklediklerini söyleyecekler, fakat O'nun fakir, tanınmamış ve âlimleri tarafından reddedilmiş olduğunu gördüklerinde egoları itirazla haykıracaktır: ‘Bu nasıl olabilir? Neden biz değil? Neden o?’”

Bhagavad Gita'da ego ya da ahamkara, ruhun bedeni ve zihni kendi gerçek benliği sanmasına yol açan sahte bir kimlik olarak tarif edilir. Bu yanılsama, eylemlerin bağımsız "yapanı" olma duygusunu doğurur. Krişna'nın açıkladığı gibi:

“Sahte egonun etkisiyle şaşkına dönmüş ruh, ‘Faaliyetlerin yapanı benim’ diye düşünür; oysa gerçekte bunlar maddi doğanın üç niteliği tarafından gerçekleştirilir.”Bhagavad Gita, 3.27

Bu yanlış özdeşleşme yoluyla ruh karmaya bağlanır, arzuyla beslenir ve ebedi doğasından kopar. Egonun üzerine yükselmek için Gita, bencillikten arınmış eylemi, yani sonuçlara tutunmadan kişinin görevini yerine getirmesini vurgular:

“Size verilen görevi yerine getirme hakkınız vardır, ancak eylemin meyvelerine hakkınız yoktur. Kendinizi asla faaliyetlerinizin sonuçlarının nedeni saymayın ve asla görevinizi yapmamaya bağlanmayın.”Bhagavad Gita, 2.47

Alçakgönüllülüğü geliştirmek ve gururu bırakmak da bilgi yolunda temel adımlar olarak görülür:

“Alçakgönüllülük, gurursuzluk, şiddetsizlik, hoşgörü, sadelik, gerçek bir manevi öğretmene yönelmek, temizlik, kararlılık ve öz denetim; bunlar bilginin nitelikleridir ve bunlara aykırı olan her şey cehalettir.”Bhagavad Gita,, 13.8–12

Nihayetinde Gita, bizi egonun ötesinde, beden ve zihnin ötesinde gerçek benliğin ebedi, değişmez ve ilahi olduğunu fark etmeye çağırır:

“Ruh ebedidir, yok edilemez, doğmamıştır ve ölümsüzdür. Beden öldürüldüğünde o öldürülmez.”Bhagavad Gita, 2.20

İlahi olanın bir parçası olarak bu daha yüksek kimliği idrak ederek ve bağlanmadan eylemde bulunarak ruh, ego yanılsamasından kurtulur ve doğal huzur ve özgürlük hâline geri döner.

Egonun en gerçek sınavı namazda, bilgide ya da dışa dönük takvada değil, zamanın İmamı'na teslim olabilme yeteneğindedir. Bugün pek çok âlim, İmam'ı temsil ettiğini hiçbir zaman açıkça iddia etmese de iç inancını ele veren bir tavır sergiler: meşru liderler ve rehberler olduklarına dair bir inanç. Tavırları, ince kibirleri, kendilerinden farklı düşünenlere davranış biçimleri; bunların hepsi dile getirilmemiş bir üstünlük kompleksini yansıtır. Fakat Allah, hikmetiyle, seçkinlerin gururunu her zaman paramparça eder. Onların ölçütlerine göre "yeterli" olmayan birini gönderir. Onların cübbesini giymeyen, onların dilini konuşmayan ya da onların milliyetini paylaşmayan bir adam. Dünyevi ölçülere göre fakir görünebilecek biri. Ve yine de bu adam “Ben Mehdi'yim” demeye cesaret eder.

Ve İsrailoğulları'nın yaptığı gibi, insanlar peygamberleri reddeder:

“Size ne zaman bir elçi nefislerinizin hoşlanmadığı bir şey getirdiyse, kibirlendiniz. Kimini yalanladınız, kimini de öldürdünüz.”Kur'an, 2. Sure, (Bakara), 87. Ayet

O anda egoları buna dayanamaz. Bir batıl tanıdıkları için değil, hakikat nefslerinin (egolarının) kabul etmeyi reddettiği bir biçimde geldiği için. Kibirleri haykırır: “Neden o? Neden biz değil?”

“Hani Rabbin meleklere, ‘Ben yeryüzünde bir halife (halife) yaratacağım’ demişti. Onlar, ‘Biz seni hamdinle tesbih ve seni takdis edip dururken, orada fesat çıkaracak ve kan dökecek birini mi yaratacaksın?’ dediler. O da, ‘Ben sizin bilmediğinizi bilirim’ dedi.”Kur'an, 2. Sure, (Bakara), 87. Ayet

Bunun Allah'ın yolu olduğunu unuturlar: O, dilediğini soya, servete ya da ilmî unvanlara göre değil; hakikate, samimiyete ve ilahi tayine göre yükseltir. Ve böylece kendini ilah edinmiş olan ego, beklediği kurtarıcının kendisine karşı kör olur. Mehdi önlerinde durur, ama onu reddederler; işaretlerin eksikliğinden değil, o kendileri olmadığı için.

“Onlar geldiğinde Samuel Eliav'ı gördü ve ‘Kuşkusuz RAB'bin meshettiği kişi işte RAB'bin önünde duruyor’ diye düşündü. Ama RAB Samuel'e, ‘Onun görünüşüne ya da boyuna bakma... RAB insanların baktığı şeylere bakmaz. İnsanlar dış görünüşe bakar, ama RAB yüreğe bakar’ dedi.”Kutsal Kitap, 1. Samuel Kitabı, 16. Bölüm, 6-7. Ayetler

Ego; gururun, kibrin, hasedin ve güç susuzluğunun köküdür; bunların hepsi İblis'in (Şeytan'ın) düşüşüne yol açan özelliklerdir. Allah meleklere Adem'e secde etmelerini emrettiğinde İblis reddetti ve şöyle dedi:

“Ben ondan daha üstünüm. Beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın.”Kur'an, 7. Sure, (A'raf), 12. Ayet

Bu şekilde ego kalbi kör eder; kişiyi ilahi hakikate ve başkalarına hizmete doğru dışa değil, sahte bir kendini beğenmişliğe doğru içe yöneltir. Kur'an uyarır:

“Yeryüzünde böbürlenerek yürüme. Çünkü sen ne yeri [yarabilir] ne de boyca dağlara ulaşabilirsin.”Kur'an, 17. Sure, (İsra), 37. Ayet

Gerçek mutluluk ve aydınlanma, bencil arzuları tatmin etmekten ya da servet biriktirmekten gelmez:

“Dünyalık çoğaltma yarışı sizi oyaladı, ta ki kabirleri ziyaret edinceye kadar.”Kur'an, 102. Sure, (Tekasür), 1-2. Ayetler

Bunun yerine gerçek sevinç; bencillikten arınmışlıkta, başkalarını kendine tercih etmekte ve ruhun daha büyük, kolektif bir gerçekliğin parçası olduğunu fark etmekte bulunur.

İmam Ali şöyle buyurmuştur: “İnsanın en kötü düşmanı, iki yanı arasında bulunan kendi nefsidir.”Nehcü'l-Belâğa, 176. Söz

İslam'ın merkezi bir öğretisi nefsi inkâr etmektir.

Hz. Muhammed şöyle buyurmuştur: “En büyük cihat, kendi nefsinize karşı yapılan cihattır.”El-Kâfi, Cilt 2, s. 8

Ömür boyu süren bu mücadele duyuları disipline etmeyi, duyguları kontrol etmeyi ve semavi erdemleri geliştirmeyi içerir. İmamlar, egoyu zayıflatmak için kişinin kötü nefsi aç bırakması ve iyi nefsi beslemesi gerektiğini öğretmiştir: dedikodudan, kötü sözlerden ve yozlaştırıcı oyalanmalardan kaçınırken ruhu Kur'an'la, zikirle ve Allah'ın seçtiği rehberlerin hikmetiyle beslemek.

İmam Sadık şöyle buyurmuştur: “Kim Allah için nefsini alçaltırsa Allah onu yükseltir; kim de kibirlenirse Allah onu alçaltır.”El-Kâfi, Cilt 2, s. 121

Zamanın İmamı'na teslim olmak, egoyu fethetmek için hayati görülür; çünkü İmam ilahi nuru ve hakikati yansıtır. Aşağı nefsin kıpırdanışlarına sebatla direnerek kişi, ruh isyanı yendikçe huzur bulur. İmam Ali şunu öğretmiştir:

“Arzularınıza karşı koyun ve nefsinizi kontrol edin; çünkü nefis, Rabbimin merhameti olmadıkça kötülüğe meyillidir.”Nehcü'l-Belâğa, 191. Hutbe; Kur'an 12:53

Başkalarını kendine tercih etmek imanın bir işaretidir:

“Kendileri ihtiyaç içinde olsalar bile başkalarını kendilerine tercih ederler. Kim nefsinin cimriliğinden korunursa, işte onlar kurtuluşa erenlerdir.”Kur'an, 59. Sure, (Haşr), 9. Ayet

Ölümün kendisi, Allah'ın ego yanılsamasını nihayet kırma yoludur; ruhu Baki Olan'a bağımlılığını görmeye zorlar. Amaç, aklı kemale erdirmek ve karanlık perdelerini kaldırmaktır; öyle ki kişinin karakteri nurlu hâle gelsin ve İmam'ın özelliklerini yansıtsın. En yüksek aşamasında ego, Allah'ın huzurunda yok olur.

Kur'an, nefsin mertebeleri arasında ayrım yapar: emreden nefis (kötülüğe kışkırtan), kınayan nefis (vicdan) ve mutmain nefis (arınmış ruh). Allah şöyle buyurur:

“Ey mutmain nefis, sen O'ndan razı, O da senden razı olarak Rabbine dön. Kullarımın arasına gir ve Cennetime gir.”Kur'an, 89. Sure, (Fecr), 27-30. Ayetler

Ruh ebedidir, ego ise bedenle birlikte yok olur. Gerçek mümin ruhu galip kılmaya, ilahi nurun parlamasına izin vermeye çalışır. Allah aklı (akl) Kendisine teslim olsun diye, cehaleti (cehl) ise Kendisine karşı çıksın diye yarattı.

İmam Sadık şöyle buyurmuştur: “Allah Aklı yarattı ve ona: ‘Öne gel’ dedi, o da öne geldi. Sonra: ‘Geri dön’ dedi, o da geri döndü. Sonra şöyle dedi: ‘İzzetime ve celalime andolsun ki, Bana senden daha sevimli bir yaratık yaratmadım.’”El-Kâfi, Cilt 1, s. 10

Manevi yolculuk, ruhun ilahi kemali yansıtması için egoyu eritmektir. Peygamber'in Gece Yolculuğu (Miraç) bunun en yüce örneğidir: egosu “Allah'ın perdesi” içinde eridi ve bu, onun Allah'ın huzurunda durmasını sağladı. O hâlde yaratılışın amacı, egoyu aşarak Allah'ı tanımaktır:

“Ben gizli bir hazineydim, bilinmeyi sevdim; Beni bilsinler diye yaratılışı yarattım.”Kudsî Hadis

Bu eriyiş sayesinde mümin Allah'ın sıfatlarını yansıtır ve O'nun nurunun bir aynası olur. Fakat bu yüce makama zamanın İmamı'na yönelmeden ulaşılamaz; çünkü ruh ancak İmam aracılığıyla ilahi amacına yükselebilir.

Ego en kolay dinî kıyafet içinde gelişir.

Âlimliğin, ritüellerin, mirasın ve mezhepçi gururun ardına saklanır. Sarık takar, vaaz okur, kurumlar inşa eder ve sapkınları mahkûm eder; bütün bunları yaparken de Allah'ın gerçek daveti alışılmadık bir biçimde geldiğinde ona direnir.

İsrailoğulları'nın âlimleri Tevrat'ı ezbere biliyordu ve yine de Mesih'i çarmıha gerdiler. Kureyş'in âlimleri Kur'an'ı ezberlemişti ve yine de Ali'ye karşı çıktılar. Sizi bundan muaf olduğunuzu düşündüren nedir?

Peki siz gururdan ötürü Hüccet'i çarmıha gerenlerden mi olacaksınız? Yoksa onu izlemek için egolarını çarmıha gerenlerden mi?