İran Dini Bir Ticarete Dönüştürüyor: İşte Nasıl
Metin Türkçe okunuyor
Özgün makaleyi The Divine Just State sitesinde okuyun
İran hükümetinin dini cephesinin ardında karmaşık bir yolsuzluk, güç oyunları ve sömürü ağı yatıyor.
Yazan Amir Bazargani

İran hükümetinin dini cephesinin ardında karmaşık bir yolsuzluk, güç oyunları ve sömürü ağı yatıyor. Özünde bu sistem, mali ve siyasi entrikaları kutsal sembollerle gizliyor; hem İran halkı hem de kaynakları üzerindeki hâkimiyetini sıkılaştırmak için inancı ve hürmeti manipüle ediyor.
Bunun en çarpıcı örneklerinden biri, İslam'ın, özellikle de Şii Müslümanlar için en kutsal mekânlarından biri olan Meşhed'deki İmam Rıza Türbesi'ni yönetmek ve korumak amacıyla kurulmuş büyük bir İran kuruluşu olan Astan-ı Kuds-i Rezevi'dir (AQR). Oysa AQR, ayrıcalıklı statüsünden kâr sağlayan bir finans devine dönüşmüşken İran halkı yoksulluk ve mahrumiyete katlanıyor.
Bu makale, AQR'nin dini bir kurumdan bir kontrol ve servet biriktirme aracına dönüşümünü ele alıyor ve kaynaklarının çarpıcı biçimde kötüye kullanılmasına dikkat çekiyor. Siyasi bağlantıların, vergi muafiyetlerinin ve denetimsiz ekonomik gücün AQR'nin tekelini nasıl ayakta tuttuğuna dikkatle bakarak, ilahi adalete bağlılık iddia eden ama onu sistematik olarak baltalayan bir ülke için bunun daha geniş sonuçlarını inceleyeceğiz.
Dört Seçkin Kuruluş Ekonominin Yarısını Nasıl Kontrol Ediyor

İran ekonomisine, ülkenin servetinin ve kaynaklarının önemli bir bölümünü kontrol eden birkaç kilit kuruluş hâkimdir. En güçlü dört yapı Astan-ı Kuds-i Rezevi (AQR), İmam'ın Emri İcra Karargâhı (EIKO), Bonyad Mostazafan (Mustazaflar Vakfı) ve İslam Devrim Muhafızları Ordusu'na (IRGC) ait olan Hatemü'l-Enbiya İnşaat Karargâhı'dır. Bunlar doğrudan veya dolaylı olarak İran'ın Dini Lideri Ayetullah Ali Hamaney'in denetimi altındadır. İran'ın ekonomik güç yapısının omurgasını oluştururlar ve ülkenin siyasi aygıtına derinden gömülüdürler. Birlikte İran ekonomisinin yarısından fazlasını kontrol ettikleri söylenmektedir.
Bu kurumların ürettiği servet, tamamı İran rejiminin güç yapısını pekiştiren, birbirine bağlı birden fazla amaca hizmet eder. Bu kuruluşlar Dini Lider'in mali omurgası işlevi görür; iç politika üzerinde kontrolü, sadık taraftarların desteklenmesini ve muhalefetin ekonomik hâkimiyet yoluyla bastırılmasını mümkün kılar.
Dini faaliyetler de bir diğer önemli odak noktasıdır; AQR gibi kurumlar türbelerin bakımı ve genişletilmesi, din eğitimi ve rejimin ideolojik hedefleriyle uyumlu propaganda gibi projeleri finanse eder. Askeri ve stratejik çıkarlar da bu servetle desteklenir; Hatemü'l-Enbiya, İran'da güçlü bir askeri ve siyasi örgüt olan İslam Devrim Muhafızları Ordusu'nu (IRGC) finanse eder ve güçlendirir. Hatemü'l-Enbiya'dan aldığı bu finansman, IRGC'nin hem ülke içinde hem de özellikle Suriye, Irak ve Lübnan'da müttefik rejimleri ve milisleri desteklediği Orta Doğu genelinde askeri operasyonlarını sürdürmesini sağlar. Bonyad Mostazafan gibi vakıfların yoksullara yardım etmesi amaçlansa da eleştirmenler, servetlerinin önemli bir kısmının seçkinlerin siyasi ve kişisel kazançlarına yönlendirildiğini ve beyan ettikleri sosyal refah misyonunun büyük ölçüde yerine getirilmediğini savunuyor.
Astan-ı Kuds-i Rezevi'nin Tarihi: Dini Bir Kurumdan Finans İmparatorluğuna
1979'daki İslam Devrimi'nin ardından kurulmasından bu yana Astan-ı Kuds-i Rezevi, küçük ve sınırlı bir kurumdan devasa bir mali ve ekonomik imparatorluğa hızla dönüştü. Başlangıçta temel sorumluluğu İmam Ali er-Rıza'nın türbesini ve kabrini yönetmek ve bağışlar yoluyla ihtiyaç sahiplerine yardım etmekti. Ancak şimdi İran'ın ve İslam dünyasının en büyük ekonomik kuruluşlarından biri hâline gelmiştir.

Bu ekonomik genişleme 1980'lerde başladı ve giderek tarım, hayvancılık, sanayi, petrol ve gaz ve hatta otomotiv üretimi dahil olmak üzere çeşitli alanlara yayıldı. Astan-ı Kuds-i Rezevi'nin ekonomik faaliyetlerinin bir diğer önemli yönü de geniş gayrimenkul sahipliğidir. Meşhed şehrinin arazisinin yarısından fazlası Astan-ı Kuds'a aittir ve kurum bu mülkleri kiralayarak ve satarak büyük kârlar elde eder. Buna ek olarak Astan-ı Kuds, İran'ın diğer illerinde de vakıflara ve mülklere sahiptir.
Bu geniş mülkiyet, Astan-ı Kuds'u İran gayrimenkul piyasasının en büyük oyuncularından biri yapmış, Meşhed'deki konut piyasasını önemli ölçüde etkilemiş ve kurum için kayda değer bir gelir kaynağı sağlamıştır. AQR'nin özellikle Meşhed'de gayrimenkul sektöründe sahip olduğu tekel, konut fiyatlarını yükseltmiş ve sıradan vatandaşların mülk edinmesini giderek zorlaştırmıştır. Astan-ı Kuds'un girişimlerinin ekonomik faydaları yalnızca seçkinlere hizmet ediyor göründüğünden, bu mali engel yaygın bir halk hoşnutsuzluğuna katkıda bulunmuştur.
Gayrimenkul geliştirmeye ek olarak Astan-ı Kuds-i Rezevi, hükümetin arazi ve kaynak tahsisinde sahip olduğu ayrıcalıklı statüden de yararlanmıştır. Siyasi seçkinlerle olan bağları, kurumun ciddi bir muhalefetle karşılaşmadan varlıklarını genişletmeye devam etmesini sağlamış ve Meşhed ile diğer bölgeler üzerindeki kontrolünü pekiştirmesine imkân vermiştir.
İbrahim Reisi ve İmam Ali er-Rıza Türbesi'nin Kötüye Kullanılması

Şubat 2016'dan Nisan 2019'a kadar Astan-ı Kuds-i Rezevi'nin mütevelliliği görevini yürüten, İslam Cumhuriyeti'nin önde gelen isimlerinden eski İran Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi, bu kurumun ekonomik ve siyasi nüfuzunun artmasında kilit bir rol oynadı. Görev süresi boyunca Reisi, Astan-ı Kuds'un kaynaklarını siyasi emellerini ilerletmek için yaygın biçimde kullandı ve kurumu seçim kampanyaları için bir araca dönüştürdü.
Reisi kendisini sürekli olarak yoksulların savunucusu ve sosyal adaletin destekçisi olarak konumlandırmış olsa da Astan-ı Kuds'taki görev süresi farklı bir hikâye anlatıyor. Kurumun kaynakları düzenli olarak siyasi kazanç için istismar edildi; bağışlar ve kamu hizmetleri onun kişisel siyasi markasını inşa etmeye yönlendirildi. Bu eylemler, AQR'nin dini bir kuruluş olarak güvenilirliğine ciddi zarar verdi ve siyasi entrikalarla ne denli iç içe geçtiğini ortaya koydu.
Reisi'nin görev süresi boyunca yaptığı tartışmalı eylemlerden biri, seçim dönemlerinde geniş çaplı bağış dağıtımıydı. Astan-ı Kuds'un mali kaynaklarını kullanarak kırsal ve yoksul bölgelerde çuvallarla pirinç ve un dağıttı ve seçimler için halk desteği kazanmaya çalıştı. Bu eylem, Astan-ı Kuds kaynaklarının siyasi amaçla kötüye kullanılmasının en açık örneklerinden biri olarak görülüyor.
Bu kaynakların dağıtılması, yoksullara yardım etmeye yönelik samimi bir istekten değil, oy satın almak ve kamuoyunu etkilemek için hesaplanmış bir hamleden kaynaklanıyordu. Pek çok eleştirmen, bu tür eylemlerin ihtiyaç sahiplerini desteklemek için verilen dini bağışların ve vakıfların açıkça kötüye kullanılması olduğunu savunuyor. Bunun yerine bu kaynaklar Reisi'nin siyasi emellerini ilerletmek için kullanıldı ve Astan-ı Kuds-i Rezevi'nin başlangıçta üzerine kurulduğu hayırseverlik ve sosyal refah ilkelerini baltaladı.
Bağımsız Bir Koruma Biriminin Kurulması
Reisi'nin eylemlerinden bir diğeri de Astan-ı Kuds için bağımsız bir koruma biriminin kurulmasıydı. Astan-ı Kuds'un vakıf mülklerinin özel korumaya ihtiyaç duyduğuna inanarak kurum için özel bir güvenlik gücü oluşturdu. Bu hamle esasen Astan-ı Kuds için özel bir askeri güç yaratarak kurumun özerkliğini artırdı.
Bu güvenlik gücünün oluşturulması alarm zillerini çaldırdı; eleştirmenler bunun, İran'ın zaten güçlü olan ekonomik ve dini kurumlarının militarizasyonunda tehlikeli bir tırmanış olduğu uyarısında bulundu. İbrahim Reisi, Astan-ı Kuds-i Rezevi'ye (AQR) kendi güvenlik aygıtını vererek kurumu fiilen yarı özerk bir kaleye dönüştürdü; bu kale güç kullanabilen ve devasa finans imparatorluğunu hiçbir hükümet denetimi olmadan savunabilen bir yapıya kavuştu.
Bu küstah hamle, denetimsiz güce ilişkin korkuları yoğunlaştırdı ve AQR'nin artık çıkarlarını korumak için daha da fazla serbestliğe sahip olacağı, İran'ın dini, ekonomik ve askeri alanları arasındaki zaten bulanık olan sınırları daha da belirsizleştireceği endişelerini körükledi.
Astan-ı Kuds-i Rezevi'de Mali Yolsuzluk: Lastik Davası ve 22 Milyon Dolarlık Zimmet
Astan-ı Kuds-i Rezevi'yi ilgilendiren en önemli mali yolsuzluk vakalarından biri, 2019'da lastik ithalatıyla bağlantılı olarak yaşandı. Astan-ı Kuds-i Rezevi'ye, tedarik zinciri yönetimi iştiraki aracılığıyla 200.000 lastiğin ithalatı için 80 milyon dolar devlet dövizi tahsis edildi. Ancak kötü yönetim ve olası yolsuzluk uygulamaları nedeniyle bu tutarın yalnızca bir kısmı amaçlanan hedef için kullanıldı ve fonların 22 milyon doları hesapsız kaldı.
Bu skandal, İran'ın en güçlü kurumlarından birindeki şeffaflık ve hesap verebilirlik eksikliğini açıkça gözler önüne seriyor. Kamu fonlarının bariz biçimde kötü yönetilmesine rağmen Astan-ı Kuds-i Rezevi'nin (AQR) başındakiler, göstermelik bir uyarıdan öte pek bir şeyle karşılaşmadı. Lastik skandalı, geniş siyasi bağlantılarıyla desteklenen AQR'nin tam bir cezasızlıkla nasıl faaliyet gösterdiğinin bir başka ağır örneğidir. AQR, sonuçlarıyla yüzleşmek yerine ayrıcalıklı konumunu mali kazanç için istismar ederek büyüdü. Kamuoyunun algısının değişmesine şaşmamak gerek: bir zamanlar dini misyonu nedeniyle saygı gören bu kurum, giderek manevi amacına hizmet etmekten çok servetini büyütmekle ilgilenen, kâra aç bir dev olarak görülüyor.
Bu davaya karışan kilit isimler, siyasi bağlantıları sayesinde kovuşturmadan kurtulmayı başardı. Siparişin yalnızca bir kısmı gelmesine ve lastik ithalatı sözleşmesi yerine getirilmemesine rağmen sorumlular ciddi sonuçlardan kaçındı; bu da seçkinlerin kendi adamlarını korumasının bir başka örneğidir. Daha da kötüsü, kötü yönetime karışan kişilerin çoğu o zamandan beri güçlü hükümet görevlerine yükseltildi; bu, İslam Cumhuriyeti'nde mali yolsuzluk ile siyasi güç arasındaki kirli ilişkinin pervasız bir hatırlatıcısıdır. Mali skandallara karışan kişilerin daha üst hükümet görevlerine terfi ettirilmesi örüntüsü, yolsuzluğun ve kayırmacılığın derinlere kök saldığı bir sisteme işaret ediyor.
22 Milyon Doların Etkisi: Neler Başarılabilirdi
Ekim 2024 itibarıyla ABD doları başına 62.000 tümenlik döviz kuruyla İran'da asgari ücret yaklaşık 9.500.000 tümen, yani ayda 153 dolar civarında kalıyor. 22 milyon doların çalınması, kabaca 144.000 İranlı işçinin aylık ücretine denk geliyor. Bu karşılaştırmanın ötesinde 22 milyon dolar, özellikle ülkenin ekonomik zorlukları ve yüksek enflasyonu ortasında, İran genelinde kritik sosyal ve kalkınma projeleri üzerinde dönüştürücü bir etki yaratabilirdi. Bu tutar kırsal bölgelerde yaklaşık 40 ila 110 okulun inşasını finanse ederek binlerce çocuğa eğitim imkânı sağlayabilirdi. Konut açısından çalınan fonlar yaklaşık 450 ila 730 konut birimini finanse ederek ihtiyaç sahibi ailelere ev sunabilirdi. Bu para 100.000 ila 200.000 kişinin sağlık giderlerini karşılayabilir ya da yoksul topluluklar için sağlık tesislerini önemli ölçüde genişletebilirdi. Su kıtlığıyla karşı karşıya kalan kırsal bölgelerde 22 milyon dolar yaklaşık 1.100 ila 2.200 projeyi finanse ederek yüz binlerce kişiye temiz suya erişim sağlayabilirdi. Dört kişilik bir ailenin bir aylık beslenme maliyeti yaklaşık 200–300 dolar olduğuna göre bu tutar yaklaşık 75.000 ila 110.000 aileye temel gıda malzemesi sağlayabilir ya da gıda güvencesizliğiyle karşı karşıya kalan yüz binlerce kişiye yardım etmek için gıda bankalarını ve aşevlerini destekleyebilirdi.
Aradaki tezat düpedüz sarsıcıdır. Yolsuz anlaşmalar ve arka kapı kanalları aracılığıyla aktarılan, kötüye kullanılan fonlar sadece mali kötü yönetimden çok daha fazlasını temsil ediyor; bunlar İran'ın en savunmasız insanlarına doğrudan bir hakarettir. Mesele sadece kaybedilen para değil; kriz içindeki bir halkın acil ve kritik ihtiyaçlarını karşılamak için kaybedilen fırsatlardır. Bu, devasa ölçekte ahlaki ve ekonomik bir başarısızlıktır.
Vergi Muafiyetlerinin Yolsuzluğu Kolaylaştırmadaki Rolü
Astan-ı Kuds-i Rezevi'deki yaygın yolsuzluğa katkıda bulunan başlıca etkenlerden biri, kurumun vergi muafiyetidir. Astan-ı Kuds, İslam Cumhuriyeti liderliğinin emirlerini gerekçe göstererek her türlü vergiden muaftır. Bu muafiyet, kurumun devlet kaynaklarından ve tercihli dövizden yararlanmasına ve ekonomik ve ticari faaliyetlerinden muazzam kârlar elde etmesine rağmen uygulanmaktadır.
Astan-ı Kuds-i Rezevi'nin sahip olduğu vergi muafiyeti uzun zamandır halkın öfkesinin odağı olmuştur ve bu haklı bir öfkedir. İktisatçılardan sıradan vatandaşlara kadar her kesimden eleştirmenler, kurumun ayrıcalıklı statüsünü defalarca sert bir dille eleştirmiş; vergi ödemeyi reddetmesinin hükümeti kuruttuğunu ve diğer sektörlerin sırtına mali yük bindirdiğini savunmuşlardır. Kurumun gördüğü ayrıcalıklı muamele eşit olmayan bir rekabet ortamı yaratarak AQR'nin ekonomiye hâkim olmasına imkân tanırken sıradan işletmeler ve vatandaşlar vergi yükünü taşımaya zorlanmaktadır.
Cumhurbaşkanlığı döneminde İbrahim Reisi, hükümetin bütçe açığını kapatmak için işçilere, çalışanlara ve işletmelere uygulanan vergileri önemli ölçüde artırdı. Ancak Astan-ı Kuds-i Rezevi'ye vergi konulmasını savunmadı. Yine de bariz bir çelişki içinde Reisi, servet içinde yüzen bir kuruluş olan AQR'ye vergi koymak için hiçbir adım atmadı. Önemli mali avantajlarına rağmen Reisi, kurumun vergi olarak katkıda bulunacağının on katı kadar “yoksullara yardım ettiğini” iddia ederek AQR'nin vergiden muaf statüsünü savundu; eleştirmenler bu savunmayı mevcut durumu korumak için öne sürülmüş içi boş bir bahane olarak yerden yere vurdu. Reisi, “insanların bağışlarından vergi alınmaz” diyerek tutumunu ayrıca gerekçelendirdi ve kurumun vergiden muaf statüsünü sorgulayanları kınayarak Meşhed Üniversitesi'ndeki bir konuşmasında “Astan-ı Kuds vergisi şüphesini zihinlerinde yaratanları Allah men etsin” dedi.
Sonuç: Yolsuzluk Okyanusunda Bir Damla
Astan-ı Kuds-i Rezevi (AQR) vakası, mali yolsuzluğun İran hükümetine ne kadar derinden işlediğinin çarpıcı bir örneğidir. Kurumun dini statüsünü, vergi muafiyetlerini ve devlet kaynaklarına ayrıcalıklı erişimini kötüye kullanması, İran halkı aleyhine muazzam bir servet biriktirmesine olanak tanımıştır. Sosyal refaha ayrılan fonların siyasi kampanyalara aktarılmasından lastik ithalatı skandalı gibi yolsuz anlaşmalar yoluyla milyonlarca doların zimmete geçirilmesine kadar AQR'nin eylemleri, rahatsız edici bir mali istismar ve cezasızlık örüntüsünü gözler önüne seriyor. Lastik davasında kaybolan 22 milyon dolar, daha büyük sorunun yalnızca küçük bir kısmını temsil ediyor, ancak etkisi önemlidir. Bu fonlar İran'da okullar inşa etmek, konut sağlamak, sağlık hizmetlerini iyileştirmek ya da binlerce aç aileyi doyurmak için kullanılabilirdi. Bunun yerine, siyasi bağlantılarını kişisel çıkar için istismar edenlerin ceplerine aktarıldı.
Ne var ki bu mali istismar, rejim içindeki daha geniş sistemik bir sorunun yalnızca bir parçasıdır. “Bilgenin Gayesi” başlıklı, Al-i Muhammed'in Kaim'inin İncil'inde Eba Sadık, İran hükümetini İlahi Adil Devlet karşıtı bir devlet olarak kınar:
“İran'ın Allah ve Kutsal Hane (Ehl-i Beyt) adına kendi halkına ve dünyaya yaydığı terör onu gayrimeşru kılmaktadır... insanlığın ihtiyaçlarına ve sorunlarına çözümler sunmamışlardır. Bu devletler kendi inançları dışındakilere karşı ayrımcılık yapmalarıyla bilinirler. Onlar İlahi Adil Devlet karşıtı devletlerdir.”Bilgenin Gayesi, Eba Sadık, 33. Bab, s. 447
Bu kınama yalnızca hükümetin yolsuzluğunu değil, aynı zamanda dini sembolleri siyasi kontrol ve küresel manipülasyon için istismar ederek adalet ve hakkaniyet değerlerini koruyamadığını da ortaya koymaktadır.
Ancak bu örnek, İran'ın yönetim kurumlarını kuşatan mali yolsuzluk okyanusunda yalnızca bir damladır. AQR, IRGC'nin Hatemü'l-Enbiya'sı ve Bonyad Mostazafan gibi diğer güçlü yapılarla birlikte, rejimi ayakta tutan karmaşık bir servet ve güç ağının parçasını oluşturur. Bu yolsuz uygulamaların yükünü taşıyan İran halkı, seçkinlerin zenginleşmesini vatandaşlarının refahından üstün tutan bir sistemle baş başa bırakılmıştır. Bu yolsuz yapılar ortadan kaldırılıp gerçek reformlar hayata geçirilene kadar adalet ve hakkaniyet vaatleri içi boş kalacak ve rejimin iktidar üzerindeki hâkimiyeti ulusun geleceği pahasına sıkılaşmaya devam edecektir.