Siyaset12 dk okuma

Görüş: Trump'ın Amerika'sı Nasıl Bir Kutsal Savaşa Doğru İlerliyor

Metin Türkçe okunuyor

Özgün makaleyi The Divine Just State sitesinde okuyun

Hristiyan milliyetçiliği artık marjinal değil. Amerikan sağını yeniden şekillendiriyor ve politika ile zulüm arasındaki çizgiyi bulanıklaştırıyor.

Yazan Tiffany Oldani

Kütüphanem

Başlangıçta bu sadece bir şakaydı. Donald Trump mitinglerde göz kırpar, görev süresi sınırlarının ötesinde “belki” görevde kalabileceğine dair laflar eder ve sadık destekçilerinin yıkılmaz bir Trump hanedanı fikri karşısında coşmasına izin verirdi. “On iki yıl daha!” diye tempo tutarlardı. O sırıtır, oyuna eşlik eder, kalabalık da kükrerdi.

Ama şimdi bu şaka, mizahtan çok yaklaşmakta olan şeyin habercisi gibi okunmaya başlıyor. Trump artık, başkanları iki dönemle sınırlayan anayasal güvence olan Yirmi İkinci Değişiklik'i aşma girişimi konusunda “şaka yapmadığını” ısrarla söylüyor. Bir zamanlar demokrasinin bir feneri olarak görülen Amerika Birleşik Devletleri onun etkisi altında değişiyor ve anayasal yönetimin bizzat ilkeleri artık tartışmaya açılmış durumda.

En ateşli destekçileri için Trump bir liderden fazlası, o bir kurtarıcı figürü. Trump en son göreve başlama konuşmasında, bir önceki yıl kendisine yönelik suikast girişimine atıfta bulunarak “Amerika'yı yeniden büyük yapmak için Tanrı tarafından kurtarıldığını” ilan etti. Yanında Başkan Yardımcısı JD Vance dururken, Rahip Franklin Graham bir dua okudu: “Onu kutsamanı ve onun aracılığıyla milletimizi kutsamanı diliyoruz” diyerek, Vance'in “savaşın ortasında Harun'un Musa'nın kollarını tuttuğu gibi [Trump'ın] kollarını tuttuğu” güçlü bir Kutsal Kitap imgesine başvurdu. Uzun süredir manevi danışmanlık yapan ve Beyaz Saray İnanç ve Fırsat Girişimi'nin eski başkanı Paula White, onun başkanlığının “Tanrı'nın elini” taşıdığını söyleyerek Trump'ın iktidara yükselişini ilahi takdirin bir eylemi olarak sundu.

Bu açıklamalar, Trump'ı Amerika'nın Hristiyan temelleri olduğuna inandıkları şeyi yeniden tesis edecek bir araç olarak gören pek çok kişinin benimsediği daha geniş bir anlatıyı yansıtıyor. Trump'ın kendi söylemi ve politikaları da giderek bu inancı yansıtıyor. Göç konusundaki sert ve çoğu zaman hukuk dışı yaklaşımı ulusun dokusunu yeniden şekillendirirken, dış politikadaki jestleri İkinci Dünya Savaşı öncesi yayılmacılığın yankılarını canlandırıyor.

Trump'ın şu anda önderlik ettiği şey yalnızca bir siyasi kampanya değil, bir hareket. Din ile milliyetçiliğin kaynaştığı ve önümüzdeki yolun yalnızca otoriterliğe değil, bir kutsal savaşa daha yakın bir şeye çıkabileceği bir hareket.

Azınlıklara Karşı Savaş

Amerika göçmenlerin inşa ettiği bir ulustur. Özgürlük Heykeli, Emma Lazarus'un ünlü sözlerini taşıyarak bu mirasın bir feneri olarak durur: “Bana yorgunlarınızı, yoksullarınızı, özgürce nefes almayı özleyen yığın yığın kalabalıklarınızı verin.” Ancak yenilenen Trump yönetimi altında bu vaat sistematik olarak sökülüp atılıyor.

Bir zamanlar katı bir göç politikası olan şey, şimdi çok daha saldırgan ve ideolojik güdümlü bir şeye dönüşerek sertleşti. Trump'ın ikinci döneminin daha ilk günlerinde göç baskınları tırmandı ve yalnızca belgesiz göçmenleri değil, ABD vatandaşlarını ve yasal olarak ikamet edenleri de kapsadı. New Jersey, Newark'taki son baskın bu değişimin ürpertici bir örneği: kolluk faaliyeti ile siyasi tasfiye arasındaki çizgiyi bulanıklaştıran ayrım gözetmeyen gözaltılar. Mesaj açık: ülke artık herkese açık değil.

Mart ayında Kilmar Abrego Garcia davası manşetlere taşındı; İkinci Dünya Savaşı'nın ırka dayalı fişlemeyle oluşturulan toplama kamplarını hatırlatan bir hikâye. Maryland'de yasal olarak ikamet eden Garcia, MS-13 çetesine üye olduğuna dair asılsız bir şüpheyle, kötü şöhretli bir El Salvador hapishanesine haksız yere sınır dışı edildi. Hiçbir zaman hiçbir delil sunulmadı. ABD Bölge Hâkimi Paula Xinis'e göre “Bu yasa dışı bir eylemdi”; hâkim sınır dışı etmeyi “anayasaya aykırı” olarak kınadı. Abrego Garcia, ICE ajanları onu gözaltına aldığında, hepsi ABD vatandaşı olan eşi ve çocuklarıyla birlikte yaşıyordu.

Bu münferit bir olay değil. Trump göreve döndüğünden beri ABD Göç ve Gümrük Muhafaza Dairesi (ICE) rekor düzeylerde sınır dışı ediyor. Çok az grup bu baskıyı Müslüman göçmenler kadar hissetti. Yeni başkanlık kararnameleri uyarınca, yasal ikamet edinme sürecinde olanlar bile artık toplu sınır dışı etme çabalarında toplanıyor.

Bu saldırgan yaklaşım, İsrail'in Gazze'deki askeri harekâtını eleştiren, çoğunluğu Müslüman olan uluslararası öğrencileri ve akademisyenleri de kapsadı. Columbia Üniversitesi öğrencisi ve ABD'de yasal olarak ikamet eden Mahmoud Khalil, İsrail'in Gazze'deki askeri eylemlerine karşı protestolara katıldıktan sonra gözaltına alındı ve sınır dışı edilmekle karşı karşıya kaldı. Benzer şekilde, Türk vatandaşı ve Tufts Üniversitesi lisansüstü öğrencisi Rümeysa Öztürk, ikametgâhının yakınındaki sokakta maskeli kişiler tarafından gözaltına alındı. Gözaltı, üniversitenin İsrail ile iş yapan şirketlerden yatırımlarını çekmesi çağrısında bulunan bir görüş yazısının ortak yazarı olmasının ardından geldi. Bu davalar, yönetimin göç uygulamalarını siyasi muhalefete karşı bir araç olarak kullanmasının örnekleridir.

Amerika'nın dört bir yanındaki şehirlerde artan ICE faaliyetleri bir korku ve belirsizlik atmosferi yarattı. Azınlık topluluklarının yaşadığı mahallelerde kamusal hayatta belirgin bir düşüş görüldü; sakinler, bazen her kurala uymuş aileleri hedef alan ICE baskınlarından korktukları için okullardan, iş yerlerinden ve kamusal alanlardan uzak duruyor - ta ki kendilerine kuralların artık önemli olmadığı söylenene kadar.

Baskılar yalnızca hayatları paramparça etmekle kalmadı; ekonomiyi de çatlattı. Tarım ve inşaat sektörlerinin uzun süredir göçmen emeğine bağımlı olduğu Florida'da işletmeler bocalıyor. Bunun bir politika değişikliğine ilham vereceğini düşünebilirsiniz, ama hayır. Bunun yerine Cumhuriyetçi yasa koyucular alışılmadık bir çözüm buldu: boşluğu doldurmak için çocuk işçiliği yasalarını gevşetmek. Birçok eyalette on dört yaşındaki gençlerin artık yasal olarak gece vardiyalarında çalışmasına izin veriliyor

Peki, bu kadar ekonomik sıkıntıya yol açıyorsa Trump bütün bunları neden yapıyor? Amaç, etnik ve dini azınlıkların sistematik olarak ayıklanması gibi görünüyor.

Göç politikasındaki bu acımasız dönüş, Trump'ın siyasi yükselişini tanımlayan uzun bir ırkçı ve İslamofobik söylem örüntüsünden kaynaklanıyor. Şimdiye kadarki en ürpertici örneklerden birinde Trump, Ekim 2024'te bazı göçmenlerin “kötü genlere sahip” olduğunu söyleyerek suçluluğun ve ahlaki eksikliğin belirli etnik gruplarda kalıtsal özellikler olduğunu ima etti. “Şu anda ülkemizde pek çok kötü gen var,” dedi; bu dil, bir zamanlar tarihin en korkunç vahşetlerinden bazılarını meşrulaştırmak için kullanılan sözde bilim olan 20. yüzyıl başı öjenisini hatırlatıyor.

Trump'ın İslamofobik açıklamaları da aynı derecede açık oldu. 2015'teki “Müslümanların Amerika Birleşik Devletleri'ne girişinin tamamen ve eksiksiz durdurulması” çağrısından “İslam bizden nefret ediyor” şeklindeki asılsız iddiasına kadar, Müslümanlara karşı korkuyu körükleyerek ve İslam'ı Amerikan ideallerine karşıt olarak sunarak tabanını defalarca harekete geçirdi.

Mart 2025'te, Yahudi bir siyasi rakibini “Filistinli” olmakla açıkça suçladı ve bu kimliği bizzat bir hakaret olarak kullandı. Bu arada, göçü beyazların siyasi gücünü sulandırmaya yönelik bir komplo olarak çerçeveleyen beyaz milliyetçi “büyük yer değiştirme” teorisini sürekli olarak yaydı.

Bunlar boş sözler değil; politika ile zulüm arasındaki çizgiyi bulanıklaştıran bir siyasi vizyonun temelini oluşturuyorlar - ulusu yönetmek için seçtiği kişilerle daha da belirgin hale gelen bir vizyonun.

“Haçlı Seferini Yeniden Büyük Yap”

Trump'ın yakın çevresine bakarsanız, yakın dönem ABD siyasetinin laik geleneklerinden keskin bir kopuşu işaret eden bir şey fark edersiniz: danışmanları inançlarını, kelimenin tam anlamıyla, üzerlerinde taşıyorlar. Bir zamanlar kilise ile devlet arasındaki anayasal ayrımın ihlali olarak görülen Hristiyan sembolizmi, Trump yönetiminin kamuoyu imajının göze çarpan bir özelliği haline geldi. Haç kolyeler, Beyaz Saray basın sözcüsü Karoline Leavitt ve Trump'ın hukuk danışmanı Alina Habba gibi isimlerin taktığı imza bir aksesuar haline geldi.

Onlar ve Dışişleri Bakanı Marco Rubio gibi çevredeki diğerleri için inancın kamuoyu önünde sergilenmesi yalnızca kişisel değil, hesaplı bir siyasi hamle. Trump'ın söz verdiği gibi, dini geri getiriyor ve daha güçlü bir şekilde geri getiriyor. Bu inanç ifadeleri, bağlılığın görsel işaretleri, yönetimin söylemini tanımlar hale gelen dini milliyetçiliğin kısaltması işlevi görüyor.

Bu eğilimi hiç kimse Savunma Bakanı Pete Hegseth kadar somutlaştırmıyor. Eski bir Fox News çalışanı olan Hegseth, vücudunu aşırı sağ sembolojisine dair hızlandırılmış bir kurs gibi okunan dövmelerle kaplamış.

Hegseth aynı zamanda 2020'de yayımlanan American Crusade (Amerikan Haçlı Seferi) kitabının yazarı. Kitapta İslam'ı Batı'nın tarihsel bir düşmanı olarak tasvir ediyor ve Orta Çağ haçlılarını idealize ediyor. “Büyük yer değiştirme” anlatısını hatırlatan komplo teorilerini işleyerek liberaller ile Müslümanların Amerika Birleşik Devletleri'ni baltalamak için iş birliği yaptığını ima ediyor.

Tarihçiler ve uzmanlar, Hegseth'in görüşlerini İslamofobik ve tarihsel yanlışlarla dolu olmakla kamuoyu önünde eleştirdiler ve bu görüşlerin, özellikle Orta Doğu'da, uluslararası ilişkiler ve askeri politikalar üzerindeki etkileri konusunda derin endişelerini dile getirdiler.

Yerinde bir şekilde “Haçlı Seferini Yeniden Büyük Yap” başlığını taşıyan bir bölümde şöyle yazıyor:

“On birinci yüzyıla gelindiğinde, Kudüs'teki kutsal mekânlar da dahil olmak üzere Akdeniz bölgesindeki Hristiyanlık İslam tarafından öylesine kuşatılmıştı ki Hristiyanların önünde katı bir seçim vardı: ya savunma savaşı yapmak ya da İslam'ın yayılmasına izin vermeye devam edip Avrupa'da kendi topraklarında varoluşsal bir savaşla yüzleşmek,”
“Bugünün solcuları ‘diplomasiyi’ savunurdu … Bunun nasıl sonuçlanacağını biliyoruz.”
Hegseth devam ediyor: “Papa, Katolik Kilisesi ve Avrupalı Hristiyanlar savaşmayı seçti - ve haçlı seferleri doğdu… Papa II. Urban, müminleri dudaklarında ünlü savaş narasıyla Müslümanlarla savaşmaya teşvik etti: ‘Deus vult!’, yani ‘Tanrı bunu istiyor!’”

Hegseth bu haçlı savaş narasını, pek çok dövmesinden birinde gururla vücudunda taşıyor. Aslında Hegseth'in dövmeleri bir tür görsel manifestoya dönüşmüş durumda. “We the People” (Biz Halk) ifadesi, bir AR-15 tüfeğine sarılmış Amerikan bayrağı ve Benjamin Franklin'in “Join, or Die” (Katıl ya da Öl) yılanı gibi vatansever imgelerin yanında, açık dini ve militarist çağrışımlar taşıyan semboller de var. Tarihsel olarak Hristiyan haçlılarla ilişkilendirilen Kudüs Haçı; İsa'nın “Barış getirmeye değil, kılıç getirmeye geldim” (Matta 10:34) dediği İncil pasajını çağrıştıran, bir kılıçla iç içe geçmiş bir haç.

Vücudundaki en endişe verici beyan ise sağ koluna kalın harflerle işlenmiş, “kâfir”, başka bir deyişle “İslam'a inanmayan” anlamına gelen Arapça kafir kelimesi. Üst düzey bir hükümet yetkilisi için bu dövme açık bir mesaj taşıyor - ve birçok gözlemci için son derece rahatsız edici bir mesaj.

Eleştirmenler, bu sembollerin bazılarının, özellikle bir arada kullanıldıklarında, aşırı sağcı ve beyaz milliyetçi grupların kullandığı imgeleri yansıttığına dikkat çekti. Bunların çeşitlemeleri 2017 Charlottesville mitingi gibi etkinliklerde, Norveçli saldırgan Anders Breivik'in manifestosunda ve hatta Yeni Zelanda, Christchurch'teki 2019 cami saldırılarında kullanılan silahların üzerinde görüldü. Hegseth bu tür grupları desteklemediyse de görsel benzerlikler, ulusal savunmanın en üst kademelerinde belirlenen ideolojik ton konusunda endişelere yol açtı.

Bu açıdan bakıldığında, Hegseth'in dövmeleri daha büyük bir vizyonu yansıtıyor. Siyaset ile dinin derinden bağlantılı olduğu bir vizyonu. Trump yönetiminin bu ayırt edici özelliği gözden kaçmadı. Hatta bazıları bunu açıkça dile getirdi.

Mart 2025'te Amerika Başpiskoposu Elpidophoros, Başkan Trump'a liderliğini ve Hristiyan değerlerini övgüyle anarak bir Kutsal Haç takdim etti. Ayrıca Trump'ı, Hristiyanlığı Roma'nın devlet dini yapan imparator Büyük Konstantin'e benzeterek şöyle dedi: “Büyük Konstantin'in Hristiyanlığın yükselişinde kritik bir rol oynadığı gibi, Başkan Trump da milletimizin geleceğini şekillendirmede kritik bir rol oynuyor… Bu haçla, dünyaya barış getirmeniz ve Amerika'yı yenilmez kılmanız için dua ediyorum!”

Konstantin'in hükümdarlığı hem siyasi hem de dini tarihte çok önemli bir anı işaret ediyordu - Roma İmparatorluğu'nun Kutsal Roma İmparatorluğu'na dönüştüğü anı. Roma Katolikliğinin doktrinini şekillendirmede merkezi bir rol oynadı ve bugün bildiğimiz şekliyle Hristiyanlığın temelini attı. Bu tarihsel paralellik, onun başkanlığını Amerika'nın gelişen Hristiyan kimliğinde belirleyici bir an olarak gören Trump destekçilerinin birçoğunda yankı buluyor.

Ancak Trump'ın vizyonu Amerika'nın dini açıdan baştan aşağı yenilenmesiyle sınırlı değil. Roma topraklarını genişleten ve kendi adını taşıyan Konstantinopolis gibi yeni güç merkezleri kuran Konstantin gibi, Trump da toprak genişlemesine odaklanmış durumda. Hırsları, İkinci Dünya Savaşı sonrasında kuvvet yoluyla toprak edinmeme konusundaki uzlaşıya meydan okuyor ve ABD dış politikasının köklü normlarından bir kopuşa işaret ediyor.

Trump'ın Yayılma Hırsları

“Öyle ya da böyle, onu alacağız.” Bu, Donald Trump'ın yeni topraklar edinmeye yönelik yenilenen girişimiyle ilgili şaşırtıcı beyanıydı. Hırslarının başında, ilk kez 2019'da kamuoyu önünde dile getirdiği bir fikir olan Grönland geliyor. O zaman Grönland'ı yöneten Danimarka teklifi hızla reddetmiş ve onu “saçma” olarak nitelendirmişti. Ama Trump şaka yapmıyordu. Başkan Yardımcısı J.D. Vance'in Mart 2025'teki Grönland ziyaretinin ardından Trump, bölgeyi elde etmek için askeri müdahalenin “masadan kalkmadığını” söyledi. Ne kadar ileri gitmeye hazır olduğu sorulduğunda, “Gitmemiz gereken yere kadar gideceğiz” diye cevap verdi

Böyle bir hamle, uluslararası mutabakattan oyunun kurallarını değiştiren bir sapma olurdu. 1945 tarihli BM Şartı'nın 2. maddesi, “bütün üyelerin uluslararası ilişkilerinde herhangi bir devletin toprak bütünlüğüne veya siyasi bağımsızlığına karşı kuvvet tehdidinden veya kuvvet kullanmaktan kaçınacağını” belirtir. Grönland'ın zorla ele geçirilmesi dünyayı şoke edecek olsa da stratejik değerini anlamak zor değil. Arktik'teki konumu, özellikle eriyen buzlar yeni deniz yollarını ve el değmemiş rezervlere erişimi açarken, onu askeri konuşlanma ve doğal kaynakların geliştirilmesi için kilit bir yer haline getiriyor. Ancak Trump'ın sözleri, yalnızca uluslararası hukuk açısından doğurduğu sonuçlar nedeniyle değil, ABD'nin toprak hırslarına dair verdiği daha geniş mesaj nedeniyle de Danimarka'da ve NATO müttefikleri arasında endişeye yol açtı.

Bu arada Kanada da kendini Trump'ın yayılma planlarının hedefinde buldu. Göreve geldikten sonra Trump derhal gümrük tarifelerinde %25'lik keskin bir artış ve diğer korumacı ekonomik önlemler uygulayarak Kanada ekonomisini bir gecede zayıflattı. Bazı gözlemcilere göre eylemleri ekonomik zorlama gibi görünüyor. Kanada Başbakanı Justin Trudeau, Trump'ın “Kanada ekonomisinin tamamen çökmesini” tetiklemeye çalıştığını, “çünkü bu bizi ilhak etmeyi kolaylaştıracaktır” diyecek kadar ileri gitti.

Kanada'nın coğrafi konumunun önemli olduğunu belirtmekte fayda var. Amerika Birleşik Devletleri Grönland'ı elde ederse, Kanada kendini Amerikan kontrolündeki iki bölge arasında bulacaktır: batıda Alaska ve doğuda Grönland. Grönland üzerindeki kontrol ABD'ye Arktik deniz yollarına, gözetim hava sahasına ve ileri askeri mevzilere eşsiz bir erişim sağlayacak - esasen bütün Kuzey Amerika Arktik çevresi üzerindeki Amerikan kontrolünü sıkılaştıracaktır. Bu yapılanmada Kanada artık yalnızca bir komşu değildir; daha geniş bir güç yeniden düzenlemesinde bir menteşe noktası haline gelir.

Aynı zamanda Trump'ın, müttefikler savunma harcama hedeflerini karşılamadıkça NATO'dan çekilme yönündeki tekrarlanan tehditleri, onlarca yıldır ABD dış politikasını tanımlayan Atlantikçi uzlaşıdan bir uzaklaşmaya işaret ediyor. Çoğu zaman Brüksel'e karşı olduğundan daha uzlaşmacı bir şekilde Moskova'ya yönelen söylemi, bunda NATO sonrası bir dünyanın tohumlarını gören diplomatlar ve savunma yetkilileri arasında alarm zillerini çaldırdı. Bu bağlamda Arktik'teki yayılma, özellikle Grönland üzerinden, yeni bir anlam kazanıyor. Mesele yalnızca coğrafya veya kaynaklar değil, geleneksel ittifakların zayıfladığı ve yerlerini ikili baskı araçlarının aldığı yeni bir güvenlik mimarisi inşa etmek. Yıllarını kendi Arktik sınırını askerileştirmeye harcayan Rusya, Batı birliğindeki bu çatlağı muhtemelen memnuniyetle karşılayacaktır. Trump'ın Grönland'ı edinme planı şimdiden bizzat Vladimir Putin'in onay mührünü almış durumda.

Grönland için yapılan baskı, askeri gücün, toprak hırsının ve ekonomik milliyetçiliğin yeni bir Amerikan egemenliği vizyonunda harmanlandığı Amerikan stratejisinde daha geniş bir değişime işaret ediyor. Trump'ın destekçileri için bu, günümüzün bir Açık Kader'i (Manifest Destiny), dünyayı Amerika'nın suretinde yeniden şekillendirmeye yönelik ilahi bir misyona olan bir inanç. Ama bu kez ulusal güvenlik diline sarılmış ve bir süper gücün kaynaklarının bütün ağırlığıyla desteklenmiş durumda. Riskler daha yüksek ve hırs daha küresel.

Savaşın Eşiğindeki Bir Dünya

Rusya ile Ukrayna arasındaki savaştan Gazze'deki durmak bilmeyen şiddete kadar tırmanan çatışmaların ortasında, dünya düzeni giderek daha kırılgan görünüyor. Bir çatışmaya hazırlanan AB Komisyonu, vatandaşlara çatışma durumunda gıda ve temel ihtiyaç maddeleri stoklamalarını tavsiye eden kriz hazırlık kılavuzları yayımlamaya başladı. Daha büyük ölçekli bir çatışma olasılığı artık soyut değil, yakın görünüyor.

Bu artan dalgalanmanın ortasına Amerika Birleşik Devletleri istikrar sağlayıcı bir güç olarak değil, kendi ideolojik dönüşümünü yaşayan bir ulus olarak adım atıyor. Artık küresel normların savaş sonrası koruyucusu olmayan ABD, Donald Trump yönetiminde yeni bir kimlik yansıtıyor.

Trump'ın içeride katı Hristiyan milliyetçiliğini, dışarıda ise yayılmacı hırsları benimsemesi, bildiğimiz dünyayı yeniden şekillendirebilecek bir paradigma değişimine işaret ediyor. Bir zamanlar hanedan yönetimine karşı güvence sağlayan, kiliseyi devletten ya da diplomasiyi saldırganlıktan ayıran yasalar yeniden tanımlanıyor ya da düpedüz görmezden geliniyor.

Tanıdık bir örüntü ortaya çıkıyor - ekonomik çalkantının, dini coşkunun ve milliyetçiliğin bir araya gelerek otoriter rejimlere zemin hazırladığı yirminci yüzyılın başlarını hatırlatan bir örüntü. Avrupa'da ve ötesinde faşizmden önce çoğu zaman, ilahi amaç ve ulusal yeniden doğuş diline bürünmüş, dini bağlılığın devlet gücüyle kasıtlı bir şekilde kaynaştırılması geliyordu. Yayılmacılık bir politika olarak değil, kutsal bir görev olarak sunuluyordu. Böyle bir siyasi iklimde kurumsal denetimler zayıflar, muhalefet ihanet olarak gösterilir ve demokrasinin çarkları kendi aleyhine dönmeye başlar.

Bu gidişat devam ederse, gelecekteki tarihçiler bu anı bir dönüm noktası olarak gösterebilir - eski düzenin çöktüğü ve temelden farklı bir şeyin yükselmeye başladığı an olarak. Roma'da olduğu gibi, bu değişim geri döndürülemeyecek kadar geç olana dek tam olarak anlaşılmayabilir.

Bu makaleyi beğendiyseniz, Divine Just State Dergimizin basılı versiyonunu buradan sipariş edebilirsiniz. Dergide bu ve daha pek çok makalenin yanı sıra özel içerikler de yer alıyor.