Yüzyıllarca Alay Konusu Olan ve Bugün Hayat Kurtaran Tedaviler
Metin Türkçe okunuyor
Özgün makaleyi The Divine Just State sitesinde okuyun
Tarih boyunca sülükler, kurtçuklar ve hatta dışkı nakli gibi tuhaf tedaviler, hayat kurtaran tıbba dönüşmeden önce alay konusu oldu; bu da bize bugünün tuhaf olanının yarının çığır açan buluşu olabileceğini hatırlatıyor.
Yazan Noor Fatimah Ali

Solunum Tıbbı alanında doktora sahibi Noor Fatimah Ali, bu makalede bugün kabul görmüş bilim olan pek çok fikrin bir zamanlar nasıl alışılmadık görüldüğünü inceliyor ve tıpta neyin mümkün olduğuna dair bakışımızı yeniden şekillendiriyor.
İnsanlık tarihi boyunca şifa arayışı, insanları bir zamanlar tuhaf, hatta olağanüstü görünen tedavileri benimsemeye yöneltmiştir. Guardian makalesinin ardından Cennet Kuşları tedavisine yöneltilen son alaylar, alışılmadık fikirleri ne kadar çabuk reddedebildiğimizin ve bu süreçte kendi tarihimizi unuttuğumuzun canlı bir örneğidir. Bugün modern tıbbın bel kemiğini oluşturan kurtçuk tedavisi, sülük tedavisi ve bitkisel preparatlar gibi çığır açan buluşlar, defalarca hem halk hem de bilim çevreleri tarafından alay konusu edilmiş, şüpheyle karşılanmış ya da açıkça kınanmıştır. Tıptaki en güvenilir yaklaşımlardan bazıları tartışmalı fikirler olarak başlamıştır. Bununla birlikte bu makale, kanıtlanmamış tedavileri tanıtma ya da teşvik etme iddiasında değildir. Amacı, tıbba tarihsel bir bakış sunmak ve zaman zaman önemli buluşların önünü açmış olan bakış açılarının çeşitliliğine dikkat çekmek, olağandışı, hatta rağbet görmeyen fikirlerin çoğu zaman ilerlemenin yolunu açtığını hatırlatmaktır.
Alışılmadık tedaviler dünyası, her zaman bilim ile açıklanamaz olanın buluştuğu ve tıbbın sınırlarının sürekli sorgulanıp yeniden yazıldığı bir alan olmuştur. Örneğin Alexander Fleming'in 1928'de penisilini keşfetmesi, dünyaya ilk antibiyotiği, milyonlarca insanı öldürmüş enfeksiyonları yenme gücüne sahip basit bir hapı kazandırmıştır. Ancak Fleming'in tesadüfi keşfinden çok önce, eski Mısırlılar da dahil olmak üzere bazı kültürler, bilimsel anlayışın yüzyıllarca önünde, farkında olmadan mikropları enfeksiyonla mücadelede kullanarak yaralara küflü ekmek uyguluyordu. Ancak 19. yüzyıldan bir doktora bayat ekmeğin üzerindeki tüylü küfün bir gün milyonlarca hayat kurtaracağını söylediğinizi hayal edin; neredeyse kesinlikle alay ya da inanmazlıkla tepki verirdi. Oysa bir zamanlar saçma görünen şey modern antibiyotiklerin temeli oldu. Yüzyıllar boyunca bu gibi buluşlar, dünün reddedilen fikirlerinin yarının tıbbi mucizeleri olabileceğini bize hatırlatır.
FMT: Kıyıdan Gelen Bir Mucize
Modern tıbbın en şaşırtıcı buluşlarından biri fekal mikrobiyota naklidir (FMT). Bir zamanlar tuhaf görülen FMT, bugün standart ve hayat kurtaran bir uygulamadır. Bu tedavide doktorlar sağlıklı bir donörden dışkı alır ve bunu ağır enfeksiyonlardan ya da bağırsak hastalıklarından, en başta da tekrarlayan Clostridioides difficile (C. difficile) enfeksiyonlarından muzdarip bir hastanın bağırsağına aktarır. Amaç, bağırsağı zararlı mikroplara üstün gelebilecek, iltihabı azaltabilecek ve bağırsağın doğal savunmasını yeniden tesis edebilecek faydalı bakterilerle yeniden donatmaktır.
Bugün başarılı olsa da FMT'nin ana akımda kabul görme yolculuğu hiç de kolay olmadı. 1950'lerde bile dışkı lavmanlarıyla deneyler yapan Batılı klinisyenler çoğu zaman damgalanma ve şüphecilikle karşılaşıyordu. FMT'nin etkinliğine dair açık ve kesin kanıtları ortaya koyan 2010'lardaki klinik çalışmalara kadar, hem tıp profesyonelleri hem de halk arasında geniş kabul görmedi.
Bu gelişme, sindirim, bağışıklık işlevi ve hatta beyin sağlığı için gerekli olan trilyonlarca mikroptan oluşan insan mikrobiyomunun daha derin bir bilimsel anlayışıyla aynı döneme denk geldi. Bu ekosistem bozulduğunda C. difficile gibi tehlikeli patojenler çoğalabilir ve ciddi, çoğu zaman hayatı tehdit eden enfeksiyonlara yol açabilir. Geleneksel antibiyotikler bu enfeksiyonları çözmekte başarısız olabilir ve bazen altta yatan sorunu daha da kötüleştirebilir. FMT, çeşitli ve sağlıklı bir mikrobiyal topluluğu yeniden oluşturarak bu soruna çözüm getirir. Donör dışkısı, dengeyi yeniden kurmaya, zararlı bakterileri baskılamaya ve iyileşmeyi desteklemeye yardımcı olan canlı organizmaları bağırsağa taşır.
Tekrarlayan ve hayatı tehdit eden enfeksiyonlardan muzdarip hastalar için FMT tek kelimeyle mucizevidir. Etkinliği olağanüstü kabul edilmiştir: tekrarlayan C. difficile enfeksiyonlarında FMT'nin tek başına antibiyotiklerden daha etkili olduğu kanıtlanmıştır. Bugün pek çok büyük tıp kuruluşu tarafından standart bakım olarak onaylanmaktadır. Başarısı, enfeksiyonların çok ötesine geçen araştırmalara ilham vermiş; metabolik bozukluklardan otoimmün hastalıklara ve bağırsak sağlığıyla bağlantılı nöropsikiyatrik bozukluklara kadar pek çok durumun tedavisindeki potansiyeli incelenmektedir.
FMT'nin reddedilen bir tuhaflıktan yerleşik bir tedaviye dönüşmesi, tıp biliminin dinamik doğasını örneklemektedir. Açık fikirlilik, araştırma ve yeni fikirleri inceleme isteği her zaman ilerlemeyi yönlendirmiş, hasta bakımında çığır açan gelişmelere yol açmış ve olağandışı tedavileri hayat kurtaran tıbba dönüştürmüştür.
Dünya Dinlerinde Alışılmadık Şifa
Tıbbın gizemleri hiçbir zaman yalnızca bilime ait olmamıştır. Alışılmadık tedaviler yalnızca doktorların alanı değildir; dünyanın büyük dinlerinin de bir parçasıdır. Kutsal Kitap'ta İsa'nın şifaları tek kelimeyle hayret vericidir: çamur ve tükürük karışımı kullanarak kör bir adamın gözlerini açar ve sağır bir adamın kulaklarını yalnızca kendi tükürüğüyle açar. Musa, zehirli yılan belasıyla karşılaştığında tunçtan bir yılan yapar; ona bakan musibete uğramış kişiler şifa bulur. Kutsal Kitap, olağan açıklamalara meydan okuyan ve çoğu zaman kendi döneminin ölçütlerine göre bile olağanüstü görünen pek çok çare anlatısı içerir.
İslam geleneği de şifaya yönelik alışılmadık yaklaşımları benimser. Yara iyileştirici ve antimikrobiyal özellikleriyle uzun zamandır değer gören bal, Kur'an'da “insanlar için şifa olan” bir çare olarak övülür. Araştırmalar, doğal antibakteriyel özellikleri sayesinde balın yanık ve yaraların tedavisindeki etkinliğini doğrulamıştır. Bazı rivayetler, sütle karıştırılmış deve idrarının bir çare olarak kullanıldığından söz eder. Bu uygulama modern ölçütlere göre olağandışı görünse de tarihsel kökleri vardır ve bazı topluluklarda hâlâ uygulanmaya devam etmektedir.
“Medine'nin iklimi bazı insanlara uymadı, bunun üzerine Peygamber onlara çobanını, yani develerini takip etmelerini ve onların sütünü ve idrarını (ilaç olarak) içmelerini emretti. Onlar da çobanı, yani develeri takip ettiler ve bedenleri sağlığına kavuşana kadar onların sütünü ve idrarını içtiler.”Sahih-i Buhari, Buhari, Tıp Kitabı, Hadis 5686
Rivayetler ayrıca Ümmü Eymen'in (ya da bazı rivayetlere göre Berre'nin) Peygamber'in içine idrar yaptığı bir kaptan, içindekinin ne olduğunu bilmeden içtiğini aktarır. Bunu itiraf ettiğinde Peygamber ona asla mide ağrısı çekmeyeceğine dair güvence verdi. Berre'nin rivayetinde ise ona cehennem ateşine karşı koruma bahşedildi.
Ümmü Eymen şöyle dedi: “Bir gece Peygamber kalktı ve kaba idrar yapmak için bir kenara gitti. Gece kalktım, susamıştım ve içinde ne varsa içtim, ne olduğunu fark etmedim bile. Sabah O şöyle dedi: ‘Ey Ümmü Eymen! Kabın içinde ne varsa dök.’ Ben de ‘Kabın içindekini içtim’ dedim. Bunun üzerine dişleri görünecek şekilde gülümsedi ve şöyle dedi: ‘Bil ki! Asla mide ağrısı çekmeyeceksin.’”Müstedrek el-Hakim, Hadis 6912
Ümeyme'den rivayet edildiğine göre şöyle dedi: “Peygamber'in yatağının altına konulmuş, içine idrar yaptığı tahta bir kabı vardı. Bir gece onu aradı ama bulamadı ve ‘Kap nerede?’ diye sordu. Ev halkı ‘Ümmü Seleme'nin cariyesi Berre onu içti’ diye cevap verdi. Peygamber şöyle buyurdu: ‘Muhakkak ki o, kendini ateşten büyük bir duvarla korumuştur!’”El-Hasaisu'l-Kübra, Suyuti, Cilt 2, s. 253
Hinduizm'in kadim Ayurveda sistemi, Shivambu ya da oto-idrar tedavisi olarak bilinen idrarın tıbbi kullanımına dair çok sayıda atıf içerir. Kadim metinler, bedenin kendi maddelerinin iyileştirebileceği ve dengeyi yeniden kurabileceği inancına dayanarak, çeşitli rahatsızlıkları tedavi etmenin bir yolu olarak kişinin kendi idrarını tüketmesine ilişkin ayrıntılı yöntemler tarif eder. Hindu geleneğinde inek idrarı hem tıpta hem de dinî ritüellerde kullanılır ve geniş bir yelpazede faydaları olduğu kabul edilir. Bu uygulamalar olağandışı gelebilir, ancak bedenin kendi maddelerinin iyileşmeye katkıda bulunup bulunamayacağına dair modern bilimsel çalışmalara ilham vermiştir.
Daha önce belirtildiği gibi, kanıtlanmamış ya da alışılmadık tedavileri denemeyi teşvik etmiyor veya tanıtmıyoruz. Bu örnekler tarihsel bağlam sunmak ve alışılmadık tedaviler de dahil olmak üzere geniş bir yelpazedeki tıbbi fikirlerin bölgeler ve dinler arasında var olduğunu göstermek amacıyla paylaşılmıştır.
Geleneksel Çin Tıbbı (GÇT), dışarıdan bakanlara tuhaf görünmesine rağmen gerçek faydalar sağladığı gösterilmiş, hatta zaman zaman ana akım tıbbı etkilemiş tedavilerle doludur. Uygulayıcılar, dengeyi yeniden kurmak ve bedenin doğuştan gelen iyileşme kapasitesini teşvik etmek için bedenin dört bir yanında özenle seçilmiş noktalara çok ince iğneler batırırlar. Akupunktur, bilimsel olmadığı izlenimini veren teknikleri nedeniyle Batı'da çoğu zaman şüpheyle karşılanmıştır. Ancak araştırmalar akupunkturun bedenin doğal ağrı kesicilerini harekete geçirdiğini ve ağrıyı işleyen beyin bölgelerini etkilediğini göstermektedir. Bilim insanları akupunkturun tam olarak nasıl işlediğini hâlâ çözmeye çalışsa da bugün akupunktur, Dünya Sağlık Örgütü de dahil olmak üzere büyük sağlık kuruluşları tarafından tamamlayıcı bir tedavi olarak geniş çapta tanınmakta ve önerilmektedir.
Hayvanlar Âleminin Eczanesi
Şifa bazen doğanın en beklenmedik yerlerinden çıkar. Bugün araştırılan en çığır açıcı ve alışılmadık tedavilerden bazıları doğrudan hayvanlar âleminden gelmektedir; araştırmacılar ölümcül türlerin zehrinden amfibilerin yenilenme yeteneklerine kadar her şeyi incelemektedir. Tıbbın geleceği, yakın zamana kadar bize şifa konusunda öğretecek pek az şeyi varmış gibi görünen canlılar gibi en beklenmedik kaynaklar tarafından şekillendirilebilir. Tedavi arayışı sürerken bir zamanlar imkânsız görünen şey hayat kurtaran bir gerçekliğe dönüşebilir.
Örneğin sülükleri ele alalım. Bir zamanlar kan aldırmadaki rolleriyle kötü bir şöhrete sahip olan sülükler, bugün modern mikrocerrahide ve rekonstrüktif tıpta değerli araçlardır. Cerrahlar, hassas ameliyatların ardından kan akışını yeniden sağlamak ve tehlikeli şişlikleri azaltmak için bu canlılara güvenirler. Etkinliklerinin sırrı, kan akışını yeniden sağlayan, pıhtılaşmayı ve doku ölümünü önleyen doğal antikoagülanlar ve iltihap giderici maddelerle dolu olan tükürüklerinde yatmaktadır.
Sülük tükürüğündeki en iyi bilinen bileşik olan Hirudin, kanın pıhtılaşmasını önler; böylece kan damarlarının açık kalmasını ve iyileşen dokuların toparlanma için gerekli oksijen ve besin maddelerini almasını sağlar. Sülük tükürüğü ayrıca kan damarlarını genişleterek dokulara kan akışını iyileştirmeye yardımcı olan asetilkolin gibi damar genişleticiler içerir. İltihap giderici proteinler doku şişliğini azaltır ve iyileşmeyi destekler. Fibrinolitik enzimleri mevcut pıhtıları parçalamaya yardımcı olarak tıkanmış damarları hızla yeniden açar. Diğer bileşenler arasında enfeksiyonu önlemeye yardımcı olan antimikrobiyal bileşikler de bulunur; bu da sülükleri karmaşık ameliyatlardan sonra paha biçilmez kılar.



Sonuç olarak sülükler uzuvları kurtarmak ve cerrahi sonuçları iyileştirmek için hayati hâle gelmiştir. Bazı rekonstrüktif işlemlerde zaman zaman modern ilaçlara bile tercih edilirler; bu da bir zamanlar kötülenen bir çarenin yeni bilimsel anlayış sayesinde modern tıpta nasıl saygın bir yer edinebileceğini göstermektedir.
Bir başka şaşırtıcı gelişmede, kurtçuklar yara bakımında beklenmedik kahramanlar hâline gelmiştir. Geleneksel tedavilere direnen inatçı, yavaş iyileşen yaralara uygulanan kurtçuklar, yalnızca ölü dokuyu tüketerek belirli bir görevi yerine getirir; yarayı iyice temizler ve yeni, sağlıklı derinin büyümesinin önünü açar. Bu süreç kurtçuk debridman tedavisi (MDT) olarak bilinir.
Kurtçuk tedavisinin dehası sadeliğinde ve özgüllüğünde yatar. Bir yaranın üzerine yerleştirildiğinde, özel olarak sterilize edilmiş kurtçuklar yalnızca ölü dokuyla beslenir; sağlıklı dokuya dokunmaz ve yalnızca iyileşmeyi engelleyen malzemeyi hedef alır. Bu ölü dokuyu tüketirken artıkları parçalayan enzimler salgılarlar; bu da yalnızca yarayı temizlemekle kalmaz, aynı zamanda yeni, sağlıklı deri hücreleri için çok daha elverişli ideal bir ortam oluşturur.
Modern kurtçuk tedavisi, doktorların kronik enfeksiyonlara yaklaşımını dönüştürmüştür, ancak bu tedavi yaraları temizlemekle sınırlı kalmaz. Araştırmalar, kurtçuk salgılarının özellikle MRSA gibi ilaca dirençli bakterilerin neden olduğu ciddi enfeksiyonlarla mücadeleye yardımcı olan güçlü antibakteriyel özelliklere sahip olduğunu bile göstermiştir. Ayrıca kurtçuklar, yeni derinin temeli olan granülasyon dokusunun büyümesini uyarır.
Bugün kurtçuk tedavisi, diğer tedavilerin başarısız olduğu kronik ve iyileşmeyen yaralarda kullanılmakta; pek çok hastaya iyileşme için son bir şans sunmakta ve bazı durumlarda ampütasyonu önlemektedir. Geleneksel yöntemler başarısız olduğunda bu minik organizmalar bir can simidi sunar. Kurtçukların tedavi aracı olarak yeniden canlanması, tıbbın yenilikçi çözümler için doğanın en basit organizmalarına nasıl yönelebileceğinin açık bir örneğidir ve en beklenmedik organizmaların bile güçlü ilerlemelere ve en etkili buluşlara ilham verebileceğini göstermektedir.
Hayvanlardan ilham alan olağandışı tedaviler bununla da kalmaz. Yılan zehri, ACE inhibitörleri de dahil olmak üzere modern tansiyon ilaçlarının geliştirilmesine yol açmıştır. Bal ve arı zehri gibi arı ürünleri yaralar ve artrit için kullanılmaktadır. Sülükler ve kurtçuklar artık tıbbi kullanım için FDA onaylıdır. Balık derisi yanıkların tedavisinde uygulanmaktadır.
İster doğrudan hayvan temasını ister hayvansal kaynaklı maddeleri içersin, bu çareler uzun zamandır tıp geleneklerini şekillendirmiş ve bugün en ileri bilimsel araştırmalara ilham vermektedir. Bir zamanlar garip diye reddedilen şey, bugün dünyanın önde gelen sağlık otoritelerinin onayına sahiptir.
Tarihten Dersler: Açık Fikirliliğin Gerekçesi
Tıp tarihi, açık fikirliliğin güçlü bir örneğini sunar. İslam'ın Altın Çağı'ndaki hekimler yerel çareleri, Yunan tıbbını, İran, Hint ve diğer şifa geleneklerini bir araya getirmiş; başlangıçta yabancı ya da gizemli görünen tedavileri benimseyip geliştirmeden önce çoğu zaman onlarla deneyler yapmışlardır. Bu merak ve bütünleştirme ruhu sayesinde dünyanın en büyük tıbbi buluşlarından bazılarını gerçekleştirmişlerdir.
Bugün bilimsel çerçeveye uymayan tedaviler çoğu zaman bilim dışı diye reddedilmektedir. Bu şüphecilik genellikle günümüz ölçütlerine göre açık bir mekanizmanın ya da destekleyici kanıtın bulunmamasından kaynaklanır. Ancak bu tür tedavileri reddetmek önemli bir gerçeği göz ardı eder: tarih, bir zamanlar reddedilmiş ya da göz ardı edilmiş, ancak sonradan tıbbın temelini dönüştürmüş tedavilerle doludur. Titiz araştırmalar ve bilimsel doğrulamanın kendisi, bir zamanlar radikal kabul edilen tedavilerin değerini defalarca ortaya koymuş ve tıpta olasılığın sınırlarının sürekli değiştiğini bize hatırlatmıştır.
Penisilin, sülük ve kurtçuk tedavisi ve fekal mikrobiyota nakilleri bir zamanlar garip kabul edilmiş ya da reddedilmiş, ancak daha sonra bilim tarafından doğrulanarak ana akım tıbba dahil edilmiştir; bu da bugün reddedilenin yarın anlaşılıp doğrulanabileceğini gösterir ve her olgunun hemen açıklanamayacağını anlamamızı sağlar. Her tedavi mevcut bilimsel anlayışın kapsamına düzgünce uymaz. Tarih boyunca pek çok çare, bilim onları açıklayabilmeden yüzyıllar önce kullanılarak kendi dönemlerinin kabul görmüş inançlarına meydan okumuştur. Örneğin mikroskobik organizmaların varlığı, bilimsel olarak kanıtlanabilmesinden çok önce birkaç kişi tarafından tahmin ediliyor ya da biliniyordu. Bu tarih bize, bilimin bir şeyi henüz açıklayamamasının o şeyin gerçek olmadığı anlamına gelmediğini öğretir. Ne de olsa patojenlerin varlığı gibi bir zamanlar görünmez olan ve imkânsız görünen şey, sonunda yerleşik bir bilimsel gerçek hâline gelmiştir. Tıp dünyasında olağanüstü olan çoğu zaman yeni normal olur.
Dolayısıyla tedavilere yönelik en yapıcı yaklaşım, şifanın beklenmedik biçimlerde gelebileceğini kabul etmek ve açık fikirli bir tutum benimsemektir. Dünya gizemlerle doludur ve bilimin bugün kavrayamadığı şey yarın hakikatini ortaya koyabilir. Açıklanamayan tedaviler mutlaka yalan ya da batıl inanç değildir; yeni bir anlayış için fırsatlar olabilir. Bu alışılmadık tedavilerin peşinden gitmek bilimi reddetmek anlamına gelmez; aksine, bilimin henüz keşfetmediği ve açıklamadığı olasılıklara açık olmak anlamına gelir.
Tarih bizi, bir uygulamayı yalnızca mekanizması belirsiz olduğu için reddetmenin değerli çarelerin kaybedilmesine yol açabileceği konusunda uyarır. Pek çok etkili tedavi daha önce aşırı şüphecilik nedeniyle göz ardı edilmiştir. Bu çareler daha geniş bir insanlık hikâyesini aktarır: umut ve sağlık bazen en az beklediğimiz yollardan gelir.
Özetle, ileriye giden en iyi yol, tıbbın alışılmadık olandan öğrenme konusundaki uzun geleneğini kabul etmektir. Bazı uygulamalar bugün akla yatkın görünmeyebilir, ancak tıp tarihinin seyrini değiştiren pek çok keşif de öyle görünmüştü.