Plastik Fenerler ve Develer mi? Ramazan Ne Değildir
Metin Türkçe okunuyor
Özgün makaleyi The Divine Just State sitesinde okuyun
İslam'ın en kutsal ayına ve Müslüman topluma ne oldu?
Yazan Caroline Hoeren

Kutsal Ramazan ayı, Peygamber Muhammed'in ilk vahyini aldığı söylenen aydır. Binlerce yıldır bu ayda oruç bütün Müslüman topluma farz kılınmıştır.
Özünde Ramazan'ın bir tefekkür, manevi arınma ve sadaka zamanı olması gerekir. Ramazan boyunca Müslümanlar yalnızca yemekten, sudan ve cinsel ilişkiden değil, günah ya da saygısızlık sayılan her şeyden de uzak durmalıdır.
Ancak son yıllarda bir şey değişti; bütün Müslümanların hissettiği ama pek azının yüksek sesle söylemeye cesaret ettiği bir şey: bir zamanlar kutsal olan bir ayın yozlaşması ve çürümesi. Ciddiyetin ve maneviyatın yerini canlı müzik grupları, doldurulmuş develer ve plastik fenerler aldı. Ramazan bir zikir ve takva ayı olmaktan çıkıp bir eğlence ayına dönüştü. Zühd ve manevi tefekkür, tüketimcilik ve aşırılığın gölgesinde kaldı. Orta Doğu'da Ramazan artık pizza menü kampanyaları ve televizyonda dinî bilgi yarışmalarıyla birlikte geliyor. Şarkı söylemek ve dans etmek, modern “Ramazan havası”nın vazgeçilmez unsurları hâline geldi.
Bütün bunların üstüne Ramazan bir aşırılık ve israf ayına dönüştü. İftarda sofraları yığın yığın yemek kaplıyor ve gösterişli iftar davetleri, misafir ve yemek sayısına dayalı birer statü yarışına dönüştü. Bu da aksi hâlde dünyanın dört bir yanındaki yoksulları doyurabilecek muazzam miktarda yiyeceğin israf edilmesine yol açıyor.
İslam'ın en kutsal ayına ve Müslüman topluma ne oldu? Bir zamanlar bereketli ve anlamlı olan bir ay nasıl oldu da artık hiç dinî bir ay gibi hissettirmez oldu?
Peygamber Muhammed şöyle buyurdu: “İnsan, midesinden daha kötü bir kap doldurmamıştır. İnsana belini doğrultacak birkaç lokma yemesi yeter. Ama mutlaka (dolduracaksa), üçte biri yemek, üçte biri içecek ve üçte biri hava içindir.”Sünen-i İbn Mace, İbn Mace, Yiyecekler Kitabı, Hadis 3349
Peygamber Muhammed'in bu öğüdü, Müslümanların Allah'a yaklaşmaya ve Elçilerinin örneğini izlemeye odaklanması gereken kutsal Ramazan ayında özellikle önem taşır. Oysa son zamanlarda gün batımından sonra orucu açmak için yenen iftar yemeği giderek daha şatafatlı hâle geldi. Her gece Müslümanlar en çok yemeği sunmak için yarışıyor. Körfez'de beş yıldızlı oteller Ramazan boyunca her akşam, çoğu zaman büyük balo salonlarında, et, sebze ve tatlılardan oluşan gösterişli açık büfeler düzenliyor.
Her yıl onlarca Müslüman bu tür ziyafetlerde aşırı yemek yedikten sonra hastaneye kaldırılıyor. Arabian Business, Katar'daki hastanelerin Ramazan boyunca aşırı yemek nedeniyle günde ortalama on beş hasta kabul ettiğini bildirdi. Bu kutsal ay Müslümanları Allah'a yaklaştırmak ve dünya hayatından uzaklaştırmak içinse, bu büyük Ramazan büfeleri neredeyse küfür gibi görünüyor.
Dinî bayramlarının anlamının bir aşırılık ve tüketimcilik dağının altına gömüldüğünü görmek her samimi Müslüman'ı üzmelidir. Bu doğal bir gelişme değildir; aksine, Şeytan'ın Allah'ın dinine sızdığı ve onu tanınmaz hâle gelecek kadar çarpıttığı son çağın bir alametidir.
Peygamber Muhammed şöyle buyurdu: “İnsanların başına yakında öyle bir zaman gelecek ki İslam'dan adından başka bir şey kalmayacak...”Mişkâtü'l-Mesâbîh, İlim Kitabı, Hadis 276
Ramazan gerçekten de bir yemek ayına dönüştü. Bunun kanıtı, her milletten Müslümanın Ramazan boyunca kilo aldığının bildirilmesidir.
Tunus'ta devlete bağlı bir sağlık enstitüsünün yaptığı bir anket, kadınların %59'unun ve erkeklerin %35'inin Ramazan boyunca kilo aldığını gösterdi. Bu ay boyunca ortalama gıda tüketimi %50 artıyor.
Suudilerin üçte ikisi, Ramazan'dan sonra ailelerinin bazı ya da bütün fertlerinin kilo aldığını bildiriyor.
Amman'da, zaten tüketimin yüksek olduğu bir dönem olan Ramazan boyunca et ürünlerine olan talep neredeyse %50 artıyor.
Oruca adanmış bir ayda Müslümanların kilo alması ne kadar ironik değil mi? Bu durum ayın asıl anlamının nasıl çarpıtıldığı hakkında ne söylüyor?
Özel olarak kurulan Ramazan çadırlarında yüzlerce kişi sabaha kadar ziyafet çekiyor. Bir zamanlar Orta Doğu misafirperverliğinin ve hayırseverliğinin simgesi olan bu çadırlar, savurgan akşam yemeklerinin ve gece geç saatlere kadar süren eğlencelerin lüks mekânlarına dönüştü. Binbir Gece Masalları'ndan esinlenen gösterişli çadırlar artık Körfez'in her yerinde Ramazan'ın vazgeçilmezleri arasında; tatlı piramitleri, nargile ve canlı eğlence sunuyorlar. Örneğin Jumeirah Beach Hotel'in Ramazan çadırında yemek ve alkolsüz içecekler için asgari fiyat misafir başına 270 dolar.


Bu görkemli iftarları çoğu zaman sabaha kadar süren alışveriş çılgınlıkları izliyor, zira pek çok mağaza şafağa kadar açık kalıyor. Ramazan öncesinde reklamları indirimler ve kampanyalar dolduruyor ve insanları her zamankinden fazla tüketmeye teşvik ediyor. Reklam dünyası lüksü ve konforu öne çıkarıyor, insanları tüketebileceklerinden fazlasını satın almaya ve yemeye özendiriyor.
Dubai Turizm Dairesi, alışveriş merkezi rehberinde Ramazan'ı şöyle tanımlıyor:
“Uzatılmış çalışma saatleri ve karanlık çöktükten sonra artan alışverişçi yoğunluğuyla alışveriş merkezleri, etkinlik ve sergi takvimiyle Ramazan'ı ekstra özel bir deneyime dönüştürüyor. Ziyaretçiler, kutsal ay boyunca canlı konserlerden geleneksel sanat ve el sanatları sergilerine, hediye çekilişlerinden özel kampanyalara kadar her şeyi bulabilirler.”
Müslümanlar artık dinî etkinlikleri utanmadan alışveriş ve eğlence festivallerine dönüştürüyor. Peygamber Muhammed şöyle uyarmıştı:
“Allah'a andolsun ki sizin için korktuğum yoksulluk değildir; fakat sizden öncekilere verildiği gibi size de dünya zenginliklerinin verilmesinden korkarım. Onların yarıştığı gibi siz de onun için birbirinizle yarışırsınız ve onları helak ettiği gibi sizi de helak eder.”Sahih-i Buhari, Buhari, Cizye ve Muvâdea Kitabı, Hadis 4635
Mısır'da Ramazan Körfez'deki kadar şatafatlı değil ama aynı ölçüde maneviyattan yoksun. Kafeler ve meydanlar sabahın ilk saatlerine kadar nargile içip sohbet eden Mısırlılarla dolup taşıyor. Mısırlılar Ramazan boyunca yemeğe diğer aylara kıyasla iki kat para harcıyor. McDonald's'tan Lipton Tea'ye kadar herkes Ramazan kampanyaları sunuyor. Kahire Grand Hyatt'ta yakın zamanda düzenlenen bir iftar ise aynı zamanda yeni Mercedes-Benz'in lansman partisiydi.
Yoksulların Ayında Gıda İsrafı
Mısır'da Ramazan; müzik, dans ve çoğu zaman eti, tavuğu ve balığı bir arada sunan görkemli büfeler biçiminde şatafatlı kutlamalarla geçiyor. Araştırmalar, Ramazan boyunca dışarıda yiyenlerin de evde yemek pişirenlerin de diğer aylara kıyasla iki kat yiyecek satın alıp tükettiğini gösteriyor. Mısır'daki Ulusal Sosyal ve Kriminolojik Araştırmalar Merkezi (NCSCR), Ramazan boyunca ülke genelinde gıdaya yapılan harcamanın her gün 1 milyar Mısır lirasına ulaştığını tahmin ediyor. Mısırlılar ete ve kümes hayvanlarına %66,5, tatlılara ise %63 daha fazla harcama yapıyor.
Ramazan kişisel tefekkür, öz disiplin ve manevi gelişim için bir ay olarak tasarlanmış olsa da bu şatafatlı ziyafetler kutsal ayın gerçek özüyle keskin bir tezat oluşturuyor. Kur'an'da şöyle buyrulur:
“Ey iman edenler, sizden öncekilere farz kılındığı gibi oruç size de farz kılındı ki salih olasınız.”Kur'an, 2. Sure (Bakara), Ayet 183
Oruç tutmak ve yemekten uzak durmak için olan bir ayda Müslümanların, çelişkili biçimde, günü yemek hazırlayarak ve akşamı bu yemeklerle ziyafet çekerek geçirmesi, hazırlanması saatler süren mutfak eserlerinin fotoğraflarını sık sık sosyal medyada paylaşması ironiktir. Ramazan'ın odağı içe dönük tefekkürden dışa dönük gösterişe kaydı; pek çok kişi blog yazmaya, kampanya yürütmeye ve Ramazan'la ilgili ürünlere ve deneyimlere para harcamaya giderek daha fazla zaman ayırıyor. Yalnızca Twitter etkinliği Ramazan boyunca ortalama %26,3 artıyor; kullanıcılar ağırlıklı olarak gösterişli iftar sofralarının fotoğraflarını paylaşıyor ve en şatafatlı sofranın ya da iftar için en şık kıyafetin kimde olduğu konusunda yarışıyor. Bu şekilde Arap dünyasında Ramazan, Batı'daki Noel kadar, hatta ondan da fazla ticarileşti.
“Ey Âdemoğulları! Her namaz vaktinde ve yerinde güzel elbiselerinizi giyin; yiyin, için, fakat israf etmeyin. Çünkü Allah israf edenleri sevmez.”Kur'an, 7. Sure (A'raf), Ayet 31
Müslümanların Ramazan boyunca hissettiği açlık ve susuzluk, onlara daha az şanslı olanların, yani yemeksiz kalan ve bir sonraki öğünü için mücadele etmek zorunda olanların gündelik zorluklarını hatırlatmak içindir. Oysa pek çok Müslüman bu ayı nefsini tutmak için kullanmak yerine orucunu şatafatlı yemeklerle açıyor, sofraları sonunda çöpe giden muazzam miktarda yiyecekle dolduruyor. Kutsal ay boyunca gün be gün israf edilen yiyecekle kaç aç çocuk doyurulabilirdi?
Her yıl Müslümanların çoğunlukta olduğu ülkelerde gıda israfı çarpıcı biçimde artıyor. Yalnızca Malezya'da Ramazan boyunca yaklaşık 270.000 ton yiyecek çöpe atılıyor. Katı Atık ve Kamu Temizliği Yönetimi Kurumu'na (SWCorp) göre bu miktar 180 milyon insanı, yani ülkenin 27 milyonluk nüfusunun altı katını doyurabilirdi. Bu arada binlerce insan, bir sonraki öğününün nereden geleceğini bilmeden sokaklarda yaşıyor.
BAE'de Ramazan boyunca her gün yaklaşık 1.850 ton yiyecek atılıyor; bu, diğer herhangi bir ayda israf edilen miktarın neredeyse iki katı. Bu yiyeceğin 500 tondan fazlası hâlâ tamamen yenilebilir durumda, yine de atılıyor; bu sırada milyonlarca göçmen işçi zorlu koşullarda yaşıyor ve günde bir öğün bile bulmakta zorlanıyor.
Ürdün de Ramazan boyunca gıda israfında kayda değer bir artış bildiriyor. 2017 Ramazan'ının ilk iki gününde başkent Amman'da toplanan atık hacmi 500 ton arttı; oysa ülke nüfusunun üçte biri yoksulluk sınırının altında yaşıyor. Benzer şekilde Mısır'da da Ramazan boyunca tamamen yenilebilir durumdaki yiyeceklerin en az %60'ı çöpe atılıyor, hem de ülkede 16 milyon insan yoksulluk sınırının altında yaşarken.
İslam'ın en kutsal mekânları bile bu israftan muaf değil. Hac'dan sonra Mekke'ye en çok ziyaretçinin gittiği dönem Ramazan'dır, ancak ziyaretçi akınıyla birlikte lüks oteller fiyatları fahiş biçimde yükseltiyor. 2018'de Mekke'deki işçiler Ramazan'ın ilk üç gününde 5.000 ton atık topladı. Suudi Arabistan, Ramazan boyunca hazırlanan dört milyon yemeğin %30'u yenmeden atıldığı için dünyanın en çok gıda israf eden ülkesi olarak sıralandı.
Gıda tüketimindeki ve israfındaki artış gıda fiyatlarının yükselmesine yol açıyor ve Ramazan boyunca yoksullar için bir yük daha oluşturuyor. Ulusal Beslenme Araştırması'na göre 2011'de Pakistan'da gıda fiyatları Ramazan boyunca %17 arttı ve ülke nüfusunun %60'ı için gıda güvencesizliğini ağırlaştırdı. Benzer şekilde Abu Dabi'de de sebze ve meyve fiyatları bu ay boyunca yaklaşık %15 artıyor.
Kutsal Ayın Ticarileşmesi
Müslüman toplumun bu acı gerçeklerden habersiz olmasının başlıca nedenlerinden biri, Ramazan'ın ticari reklamlarda sunuluş biçimidir. Reklam panolarında ve sosyal medyada yoksulları ya da onların çektiği sıkıntıları nadiren görürüz. Bunun yerine McDonald's ve Coca-Cola gibi şirketler, herkesin orucunu bir happy meal ve Lipton çayıyla açtığı parlak, rengârenk bir Ramazan imajı pazarlıyor.
Dubai merkezli reklam şirketi Tonic International'ın yönetici ortağı Khaled Gadallah, Ramazan'ı Noel ya da Super Bowl gibi bir ay süren bir kutlamaya benzetiyor. 2012'de Pepsi Pan-Arap televizyon reklamlarına 91 milyon dolar, Coca-Cola ise 40 milyon dolar harcadı. Ramazan'ın ticarileşmesi artık Noel'e ya da Hanuka'ya benziyor; büyük şirketler hilal ya da fener gibi sembollerle süslenmiş ürünlerin ve gıda maddelerinin satışından kâr elde ediyor.




Mısır'da yalnızca Ramazan boyunca yapılan reklam harcamaları 2009'da 146 milyon dolara ulaştı; bu, yılın diğer herhangi bir ayına kıyasla %62'lik bir artış demekti. Şirketler ürünlerini saldırgan biçimde pazarlıyor, ayın manevi anlamıyla pek ilgisi olmayan Ramazan'a özel kampanyalar sunuyor. Mesele manevi gelişimi beslemek değil, kârdır.
Moda tasarımcıları da Ramazan pazarından faydalanıyor. DKNY gibi şirketler, Ramazan boyunca kadınlar için tesettür ya da İslami giyim olarak pazarlanan fahiş fiyatlı lüks kıyafetlerini pazarlamak için Kutsal Peygamber'in hadislerini kullandı. 2017'de Glamour dergisi bir makalesine “Ramazan, Tesettür Modası Markaları İçin Tatilin Yüksek Sezonu” başlığını bile attı ve Dubai'deki kadınların bu vesileyle kendilerine özgü tarzlarını sergilediğini belirtti.



Ramazan, manevi bir tefekkür zamanı olmaktan çok bir alışveriş, ziyafet ve gösteriş mevsimine dönüştü.
Peygamber Muhammed şöyle buyurdu: “Şüphesiz sade yaşamak imandandır.”Sünen-i Ebu Davud, Hadis 4161
2018'de dünyanın en etkili Müslüman vaizlerinden biri olan Amr Khalid, bir tavuk markasının Ramazan reklamında yer aldı ve bu tavuğu yemenin insanları namazda Allah'a yaklaştıracağını ima etti. Bu reklam, Ramazan'ın kapitalizm tarafından nasıl ele geçirildiğinin açık bir göstergesidir. Oruç, manevi yenilenme ve tefekkür ayı; aşırı yemenin, aşırı harcamanın ve akılsız eğlencenin mevsimine dönüştürüldü.
Arap dünyasında Ramazan aynı zamanda bir televizyon sezonuna dönüştü. BAE'de Emirlili izleyiciler Ramazan'ın ilk on gününde günde altı saatten fazla televizyon izliyor. Mısır'da Ramazan'daki televizyon sezonu “Ramazan Yarışı” olarak biliniyor ve onlarca yeni dizinin tanıtımı yapılıyor; bunların hiçbiri dinî içerik taşımıyor, birçoğu ise kışkırtıcı temalar içeriyor. Hikayat Hayat (birbirine âşık olan bir anne ve oğlunu anlatan bir hikâye) ve Mazag alkhair (bir uyuşturucu satıcısının ünlü hayatı) gibi diziler, Ramazan boyunca materyalizmin ve kaçışçılığın giderek artan eğilimini gözler önüne seriyor.
2018'de tartışmalı Mısırlı oryantal dansçı Sama Al Masry bile Ramazan boyunca dinî bir programı sunma planını açıkladı ve ayın kutsallığıyla alay etti.
Aileler iftardan sonra televizyonun başında toplanıp bir bölümü ötekinin ardından önemsiz programları izlerken şu soruyu sormak gerekir: Namaz, sadaka, manevi tefekkür ve aileyle geçirilen nitelikli zaman ne zaman devreye giriyor? Ne yazık ki günümüz Ramazan'ında bu erdemler tüketimciliğin ve eğlencenin oyalamalarının gölgesinde kalmış görünüyor.
Orta Doğu'da Ramazan boyunca yayınlanan en tartışmalı programlardan biri, son yıllarda geniş ilgi gören Mısır yapımı bir şaka programı olan Ramez Wakel el-Gaw'dır. Ramez Galal'ın sunduğu bu program, ünlülerin uçak kazası gibi hayati tehlike içeren durumlarda olduklarına inandıkları şok edici ve çoğu zaman rahatsız edici şakalarıyla bilinir. Bu şakaların kurbanı olan pek çok tanınmış isim arasında, kışkırtıcı medya görünümleriyle kötü şöhret kazanmış ABD'li model Paris Hilton da bulunuyor. 2016'da Ramez Wakel el-Gaw, Ramazan boyunca Mısır'da en çok izlenen program oldu.
Ancak şu soru akla geliyor: Gerçekten de yakın bir ölümle karşı karşıya olduklarına inanan konuklar için bu gerçekten komik mi? Ramez Wakel el-Gaw'daki mizah, uygunsuz olduğu, kaba şakalara ve müstehcen dile dayandığı gerekçesiyle ağır biçimde eleştiriliyor; sunucuya yönelik cinsel taciz suçlamaları bile var. Buna rağmen program milyonların ilgisini çekmeye devam ediyor; bölgedeki din âlimleri ise göz yumar görünüyor, hatta bazıları kendi Ramazan televizyon programlarına katılıyor ya da bunları destekliyor.
Pakistan'da Ramazan deneyimine gece geç saatlerdeki yarışma programlarının yüzeyselliği hâkim. Sunucular sevimli, ödüller cazip (gerçi ortalama bir Pakistanlı için çoğu zaman ulaşılmaz) ve oyunlar en iyi ihtimalle küçük düşürücü. Maddi kazanç arzusuyla hareket eden yarışmacılar gülünç meydan okumalara katılıyor, bu sırada bütün ülke iftardan sonra ekran başına geçiyor. Katılımcıların çoğu için asıl motivasyon, televizyona çıkmanın geçici şöhreti ya da çoğunun karşılayamayacağı lüks cihazları kazanma umudu gibi görünüyor.
Hem Ramazan'ın hem de Noel'in ticarileşmesi, tüketimciliğin dinî bayramların gerçek ruhunu ne ölçüde ele geçirdiğini gözler önüne seriyor. Soru hâlâ ortada duruyor: Bu değişimin tek sorumlusu televizyon sektörü mü, yoksa en ahlaksız içerik dahil her türlü eğlenceyi hevesle tüketen izleyiciler de bu kutsal ayların önemsizleştirilmesinden sorumlu mu?
İroni açıktır: Manevi tefekkür ve ibadet zamanı olması gereken şey bir materyalizm, aşırılık ve gösteri ayına dönüştü. Şirketler ve medya ağları Ramazan'ın ticarileşmesinden kâr ederken, ayın özü sığ oyalamaların gölgesinde kalıyor.
Ramazan yeni Noel'dir
Ramazan'ın İslam'ın temel değerlerinden kopuk bir maskaralığa dönüşmesini görmek insanın içini karartıyor. Örneğin, o zamanki Başkan George W. Bush'un, bir yandan bir milyondan fazla sivilin hayatına mal olan vahşi bir savaşı Irak'ta yürütürken 2005'te Beyaz Saray'da verdiği iftar yemeğini ele alalım. Burada izleyin. 2018'de halefi Donald Trump da bir iftar yemeği verdi; hem de yönetimi Müslümanların Amerika Birleşik Devletleri'ne girişini yasaklamışken ve Müslüman halklara tarifsiz acılar yaşatan, Yemen'deki yıkıcı ve hâlâ süren savaşta rolü varken. Müslüman topluluklara acı ve yıkım yaşatan bu siyasi figürler, zarar verdikleri insanların gözüne girmek için Ramazan'ın sözde bereketini kullanıyor.
Ramazan bir öz tefekkür, manevi gelişim ve Allah'a bağlılık zamanı olmalıdır. Oysa giderek amacıyla çelişen oyalamalar tarafından ele geçiriliyor. Ramazan'daki davranışlarımız yılın geri kalanında Allah'la olan ilişkimizi yansıtır. Ramazan neden bereketini kaybetti? Neden nereye dönsek yozlaşma, saygısızlık ve rezalete tanık oluyoruz?
Cevap gündelik hayatımızda yatıyor; dünyevi arzulara dalıyor ve dini bir hobiden pek de fazlası olarak görmüyoruz. Uyguladığımız ibadetlerin ardındaki gerçek anlamı unuttuk ve bunu yaparken Allah'la bağımızı kaybettik. Din o kadar çarpıtıldı ki İslam birçok bakımdan asıl amacından yoksun bir isme dönüştü.
Bu yozlaşma, kardan adam yapmak ya da idrar içmek gibi önemsiz konularda fetva veren bazı âlimlerin davranışlarında açıkça görülüyor; bu da onların İslam'ın gerçek öğretilerinden ne kadar uzaklaştığını gösteriyor. Bu arada yöneticiler lüks içinde yaşıyor; dinî otorite olduklarını iddia ederken Kâbe-i Muazzama'yı gölgede bırakan gösterişli otellerde ve göğe uzanan gökdelenlerde oturuyorlar. Oysa en kutsal ay olan Ramazan'ın ne zaman başlayıp ne zaman biteceğini bize söyleme görevi emanet edilenler de bu aynı âlimler ve yöneticilerdir.
Ramazan'ın gerçek özü ile iktidardakilerin davranışları arasındaki tezat göz kamaştırıcıdır. Bu da şu soruyu akla getiriyor: Bu ayın kutsallığının bu kadar yozlaşmasına nasıl izin verdik? Bir topluluk olarak kutsal olanın bu kadar içinin boşalmasına nasıl göz yumduk?