Kutsal Üçlü: Yaratılışta İlahi Tezahür
Metin Türkçe okunuyor
Özgün makaleyi The Divine Just State sitesinde okuyun
Allah, yaratılışta genellikle Tezahür Üçlüsü olarak adlandırılan üçlü bir yapı aracılığıyla tezahür eder: Mana (Anlam), İsim ve Bab (Kapı). Mana gizli ilahi hakikati temsil eder, İsim onun yaratılışta ifade bulan kimliğidir (Peygamber ya da İmam gibi) ve Bab ise insanların İsim'e ulaştığı ve onu tanıdığı geçittir.
Yazan Lina Irshaid

En başından beri, her şeyin kendisinden çıktığı o kusursuz Nur'a yaklaşmaya ve onu tanımaya yönelik doğuştan gelen bir özlem ve derin bir susuzluk vardır. Geri dönmeye yönelik derin bir ihtiyaç vardır ve iç doğasına yönelen herkes, gerçekte bu dünyaya ait olmadığını, aksine her şeyi kusursuz bir hikmet ve kesinlikle kuşatan, yöneten ve ayakta tutan daha yüce bir Hakikat'e bağlı olduğunu fark eder.
Bu da bizi yaratılışın Allah'a ve O'nun rehberliğine olan temel ihtiyacını tanımaya götürür. Ancak önce gerçek Tanrı'nın kim olduğunu ve O'nun yeryüzündeki rehberliğinin nasıl izleneceğini belirleyebilmeliyiz. Bugün aldatma, kafa karışıklığı, zulüm, bencillik ve yozlaşma bakımından tanık olduklarımız daha derin bir gerçeği yansıtır: birçok insanın içinde yaygın bir iç susuzluk; hakikati bilmeye, gerçek Tanrı'yı bulmaya ve insanlığın bugün yaşadıkları arasında O'nun gerçek varlığını ve etkisini anlamaya yönelik çaresiz bir özlem.
Allah: Baba, İyi Olan
Allah Baba'dır, Bir'dir, gerçek Tanrı'dır—her şeyin Yaratıcısı'dır. O Mutlak Hakikat'tir, insan kavrayışının tamamen ötesindedir. Yaratılışın O'nu özünde tam olarak bilmesi ya da kavraması imkânsızdır. Bunu anlamak için basit bir örnek kullanabiliriz. Eksiksiz bir sanal dünya yaratan bir programcı hayal edin. Ondaki her şeyi o tasarlar: ortamı, karakterleri ve dünyanın kurallarını. O, bu gerçekliğin tamamının yaratıcısıdır, ama onun dışında kalır.
Bu dünyanın içindeki karakterler kökenlerini ve kendilerini kimin yarattığını merak etmeye başlar. Bunun üzerine programcı, onların görebileceği ve etkileşim kurabileceği bir biçimde oyuna girer. Bu biçim onun gerçek özü değil, onlarla iletişim kurmasının ve onların sınırlı dünyası içinde sorularını yanıtlamasının bir yoludur. O hâlde anlayabileceğimiz şudur: Allah yaratılışta tezahürü aracılığıyla bilinir. O, özünde görülmez; ama yaratılışa rehberlik edebilen ve ona hitap edebilen, yaratılış içindeki bir biçim ya da varlık aracılığıyla Kendini tanıtır.
Bu, Allah'ın mutlak İyiliği'dir. Var olan her şey O'ndan gelir ve bir şekilde O'nun varlığını yansıtır. O, yaratılışı ve tezahürleri aracılığıyla bilinir, hükümranlık ve yönetim de buna dahildir ve bu iyilik asla sona ermez.
“Yaratılıştaki Allah”
Dünya genelinde çoğu insan, hangi dine bağlı olursa olsun, ister Batılı ister Doğulu bir inanç, hatta silinip gitmiş kadim geleneklerden biri olsun, çeşitli mezhep ve tarikatlar da dahil olmak üzere, “yaratılıştaki Allah” terimiyle karşılaşmamıştır. Oysa bu kavram son derece önemlidir ve bu makalenin tam kalbinde yer alır. Peki “yaratılıştaki Allah” ne anlama gelir?
Bu bakış açısından, yaratılıştaki Allah, Allah'ın—mutlak İyilik'in—fiziksel dünya içinde sınırlanması ya da kapsanması olarak değil, aksine Allah'ın iradesini, otoritesini ve varlığını seçilmiş insan temsilciler aracılığıyla tezahür ettirmesi olarak anlaşılır. Allah'ın Kendisi mutlak olarak aşkın kalır, ama insanların görebileceği, etkileşim kurabileceği ve onunla sınanabileceği yaşayan bir tezahür aracılığıyla Kendini tanıtır.
Bu insani tezahür her çağda ve her zamanda vardır. Buda'dan, Krişna'dan, Zerdüşt'ten, Musa'dan, İsa'dan ya da Muhammed'den sonra son bulmamıştır. Aksine, sürekli bir gerçekliktir. Ne var ki müminlerin çoğunun kavramakta zorlandığı zor hakikat budur. Birçoğu kendi tercihleriyle bu süregelen ilahi varlığı tanımakta başarısız olur ve bunun yerine kendilerini her şeyi bağımsız olarak çözmeye çalışma konumuna yerleştirir. Bunu yaparken çoğu zaman gerçek bir düzeltme getirmek yerine kendi elleriyle düzensizlik yaratırlar ve meseleler çözülmek yerine giderek daha karmaşık ve derinden kökleşmiş hâle gelir.
Bu insani tezahür dışarıdan bakıldığında yiyen, evlenen ve pek çok kişi gibi yaşayan normal bir insan olarak görünür; ama içsel olarak Allah'ın yeryüzündeki ilahi üstünlüğünü ve rehberliğini temsil eder. Bu gerçeklik, gerçek tevhidin bir sınavı olarak sunulur. İnsanlar, ister bir Peygamber, bir Elçi, bir Kral ya da bir İmam olarak tanınsın, bu atanmış seçilmiş insanın muazzam makamını ve gücünü duyarlar; ama onun zulme uğradığına, kısıtlandığına ve diğer herhangi bir insan gibi muamele gördüğüne tanık olurlar. Bu görünürdeki çelişki bir seçimi zorunlu kılar: yalnızca görüneni (zahir) görmek ya da iç hakikati (batın) ilahi iradenin tezahürü olarak tanımak. Tıpkı meleklerin gerçekte oldukları şey olarak kalırken insan suretinde görünebilmesi gibi, bu özel kâmil insan da insan hayatının koşullarına tabi olmaya devam ederken Allah'ın emrini ve yaratılıştaki varlığını temsil eder. Dolayısıyla “yaratılıştaki Allah” fiziksel bir bedene tapmakla ilgili değil, o beden aracılığıyla ifade bulan ilahi üstünlüğü tanımak ve ona karşılık vermekle, ona Allah'ın Kendi emrine davranılacağı gibi davranmakla ilgilidir.
Ancak Allah'ın tezahürü olarak, Allah, yaratılışta genellikle Tezahür Üçlüsü olarak adlandırılan üçlü bir yapı aracılığıyla tezahür eder: Mana (Anlam), İsim ve Bab (Kapı). Mana gizli ilahi hakikati temsil eder, İsim onun yaratılışta ifade bulan kimliğidir (Peygamber ya da İmam gibi) ve Bab ise insanların İsim'e ulaştığı ve onu tanıdığı geçittir. Bu üçlü tezahür aracılığıyla Allah, dünyanın üzerinde aşkın kalırken onu yönetir, vahyeder, ona rehberlik eder ve Kendini onda tanıtır. Böylece yaratılıştaki Allah, yapılandırılmış bir tezahür süreci olarak anlaşılır: görünmeyen Öz, tezahür eden temsilci ve rehberlik eden geçit—bunlar birlikte insanlığın ilahi hakikatle karşılaştığı aracı oluşturur.
Kutsal Üçlü
Kutsal Üçlü kavramı, çeşitli inanç sistemlerinde bulunan ve Bir'in, Mutlak'ın, kavramsal olarak anlaşılabilecek bir biçimde nasıl ifade edildiğini tarif etmek için kullanılan, tekrar eden bir metafizik örüntüdür. Nihai gerçeklik doğrudan insan kavrayışının ötesinde kabul edildiğinden, genellikle varoluş içindeki tezahürler ya da yapılandırılmış ifadeler aracılığıyla yaklaşılır. Bu, daha önce açıklandığı gibi, ilahi olan ile kozmos arasındaki ilişkiyi tarif etmek için kullanılan üçlü bir örüntü biçimini sıklıkla alır.
Ancak bu kavramın tüm dinlerde ortak olan tek ve birleşik bir öğretisi yoktur; zira her gelenek onu kendine özgü teolojik ve felsefi çerçevesi içinde ifade eder. Aşağıda bu tür üçlü yapıların birkaç örneği yer almaktadır; ardından Ahmedi Barış ve Nur Dini olarak inandığımız şey gelmektedir: inancın önderleri Yemani İmam Ahmed El-Hasan ile Kaim Eba Sadık Abdullah Haşim'in öğretilerine göre gerçek üçlünün ne olduğu. Bu öğretiler, Peygamber Muhammed'in, İmamların ve onların kapılarının İslam tarihi boyunca bugüne kadar gerçek Şiilerine (takipçilerine) aktardığı gizli öğretilerden kaynaklanmaktadır.
Kadim Mısır'da, Hinduizm'de ve Hristiyanlık'ta “Kutsal Üçlü” olarak anılan şeyin örneklerini sunacağım. Bunlar yalnızca kavramı açıklığa kavuşturmaya yönelik açıklayıcı örneklerdir. Bu, Ahmedi Barış ve Nur Dini'nde bu sistemlerin tüm ayrıntılarıyla benimsendiği anlamına gelmez. Aksine görüş şudur: her inanç sisteminde, çarpıtmalar ve yanlışlarla birlikte bir hakikat unsuru vardır; ana akım Hristiyanlığın Teslis anlayışı gibi; öte yandan da ana akım İslam içinde, şirkin (çok tanrıcılığın) ötesinde kutsal üçlünün gerçek bir biçimi olarak tarif edilen şeye ilişkin yaygın bir farkındalık eksikliği vardır.
Bu bakış açısına göre, bu anlayışın ihmal edilmesi Müslüman toplumunun, hatta tüm toplumların sapkınlığa düşmesine katkıda bulunmuştur ve bunun sonuçlarını bugün birçok kişi gözlemlemektedir.
Birinci Örnek: Kadim Mısır'da Üçlü (İlahi Triad)
Kadim Mısır dininde, genellikle ilahi triadlar ya da üç tanrıdan oluşan aileler olarak adlandırılan birkaç üçlü vardı. En bilineni, baba, anne ve oğuldan oluşan Osiris Triadı'dır. Bu ilahi aile, varoluş döngüsünü temsil eder—ölüm ve dirilişten onarım ve yenilenmeye doğru ilerleyen.
Birinci tanrı, Ölüler Kralı olarak bilinen ve yargı ve dirilişle ilişkilendirilen Osiris'tir. Dönüşüm ve yeniden doğuş ilkesini somutlaştırır ve hayatın sonsuz bir döngü aracılığıyla ölümün ötesinde devam ettiği fikrini ifade eder. İkinci tanrıça, büyü, şifa, koruma ve ilahi annelik tanrıçası olarak saygı gören İsis'tir. Hayatı korumak ve yenilenme getirmek için hikmeti ve gücü kullanan, Osiris'in dirilişi de dahil, ayakta tutan ve onaran gücü temsil eder. Üçüncü tanrı, Osiris ile İsis'in ilahi oğlu ve yaşayan kral olan Horus'tur. Krallığı, düzeni ve yeryüzündeki yaşayan otoriteyi simgeler; kaostan sonra kozmik dengeyi yeniden kurar ve ilahi hükümranlığın görünür ifadesini somutlaştırır.
Kadim Mısır düşüncesinde ilahi olan, döngüler aracılığıyla sürekli olarak açılan ve uyum aracılığıyla sürdürülen evrenin yaşayan düzeninin kendisi olarak anlaşılırdı. Dünyadan ayrı değil, onun içinde mevcut olarak görülür, birçok biçim aracılığıyla ifade edilir ve yaratılış, ölüm, yeniden doğuş ve düzen gibi süreçler aracılığıyla ortaya konurdu. Bu triad, bu daha derin gerçekliğin görünür bir tezahürüydü; her biri, kozmik düzenin hem ortaya konduğu hem de sürdürüldüğü belirli bir gücü ya da ilkeyi temsil ediyordu.
İkinci Örnek: Hinduizm'de Üçlü (Trimurti)
Trimurti, İlahi olanın evrenle ilişkisindeki üç temel işlevi temsil eder. Birincisi Yaratıcı olan Brahma'dır. Evreni var eden ilahi varlıktır. Yaratılış ilkesini, tüm biçimlerin ve varlıkların başladığı kökeni temsil eder. İkincisi Koruyucu olan Vişnu'dur. Evreni ayakta tutmaktan ve sürdürmekten sorumlu ilahi varlıktır. Kozmik dengenin (dharma) korunmasını sağlayarak düzen ve süreklilik ilkesini temsil eder. Üçüncüsü Yok Edici ya da Dönüştürücü olan Şiva'dır. Çözülme ve dönüşümden sorumlu ilahi varlıktır. Yeni yaratılışın ortaya çıkabilmesi için tüm biçimlerin parçalandığı değişim ve aşkınlık ilkesini temsil eder.
Hindu düşüncesinde ilahi olan, tüm varoluşun temelinde yatan ve onu kuşatan nihai, sonsuz bir gerçeklik olarak anlaşılır. Bu gerçeklik, her şeyin ezelî, değişmez ve ikiliksiz kaynağı olan Brahman olarak bilinir. Hem evrenin ötesindedir hem de onun içinde mevcuttur ve sayısız biçim, güç ve tanrı aracılığıyla tezahür eder. Trimurti, bu tek ve birleşik gerçekliğin kozmos içinde nasıl işlediğini ifade etmenin bir yoludur.
Vişnu, Trimurti içinde açık bir enkarnasyon öğretisine sahip olan tek tanrıdır ve Rama ile Krişna gibi avatarlar aracılığıyla yeryüzünde görünür. Şiva'nın resmî bir enkarnasyon sistemi yoktur, ancak Nataraja (kozmik dansçı) ve Bhairava (şiddetli bir koruyucu biçim) gibi çeşitli ilahi biçim ve görünümlerde tezahür ettiği kabul edilir. Brahma, ana akım gelenekte ne enkarnasyonla ne de dünyevi tezahürle ilişkilendirilir ve avatar sistemi olmayan kozmik bir yaratıcı ilke olarak kalır.
Üçüncü Örnek: Hristiyanlıkta Üçlü
Tek Tanrı, Mutlak, nihai ilahi gerçekliktir; ezelîdir ve tam insan kavrayışının ötesindedir; tüm varoluşun kaynağıdır. Özünde kavranamaz. Ancak bilinebilmek için ezelî tezahürleri aracılığıyla Kendini açar: Baba, Oğul ve Kutsal Ruh. Bunlar ayrı tanrılar değil, üçlü bir tezahür içindeki tek Tanrı'dır.
Baba, görünmeyen kaynaktır, kökeni olmayan köken, tüm yaratılışın ötesinde olandır. Oğul, Baba'dan ezelî olarak doğan İlahi Söz'dür (Logos); Tanrı onun aracılığıyla Kendini yaratılışın kavrayabileceği bir şekilde tanıtır. Kutsal Ruh Tanrı'dan çıkar ve Tanrı'nın yaratılış içindeki yaşayan, etkin varlığıdır. Ruh, ilahi iradenin yerine getirildiği hayat, eylem ve rehberlik gücüdür. Ruh aracılığıyla Tanrı'nın varlığı tezahür eder, yaratılışı ayakta tutar ve harekete geçirir.
Aralarındaki ilişki bir ayrılık değil, özde birlik ve rolde farklılık ilişkisidir. Baba kaynaktır, Oğul ifadedir (Söz) ve Kutsal Ruh eylem ve varlıktır. İlahi niyet Oğul aracılığıyla açığa çıkar ve Ruh aracılığıyla bu niyet yaratılış içinde yaşayan ve etkin hâle gelir.
Ana akım Hristiyanlıkta, ezelî Oğul'un, Söz'ün (Logos) beden olup İsa Mesih olarak enkarne olduğuna inanılır. Baba enkarne olmaz ve ezelî olarak aşkın kalır, asla beden olmaz. O, Üçlü'nün kökeni olmayan kaynağıdır. Kutsal Ruh da enkarne olmuş kabul edilmez; bunun yerine Ruh, Tanrı'nın dünyadaki etkin, yaşayan varlığı olarak, yaratılış içinde görünmez biçimde çalışan olarak anlaşılır. Bununla birlikte Hristiyanlık, Kutsal Ruh'un müminlerin içinde özel olarak ikamet ettiğini de öğretir; yani Mesih'in çarmıha gerilmesi ve dirilişinden sonra Ruh, “Mesih'te” olan Hristiyanların içinde eşsiz ve kişisel bir şekilde ikamet eder.
Dördüncü Örnek: Hermetik Gelenekte Üçlü
Bir, Baba, Mutlak; akıl, tarif ve kavrayışın ötesindeki nihai, bilinemez gerçekliktir; her şeyin kaynağıdır. Özü saf iyiliktir. Doğrudan bilinemez.
Bu nedenle bilinebilmek için ilk tezahürünü tezahür ettirdi: İlahi Akıl (Nous). Bu tezahür aracılığıyla Kendini tanıttı, ama sınırlı bir şekilde.
İlahi Akıl, Baba, Mutlak ile yaratılış arasında bir aracı olarak işlev görür. Kendisinden ayrı olmayan bir İlahi İrade ve bir İlahi Söz yayar. İlahi İrade, ilk yaşayan eylem gücü olarak tarif edilir. Bu ilahi faaliyetin sonucu olarak, İlahi Söz denilen bir ifade oluşur. İlahi Söz ifade edildikçe yaratılış var olur. Basitçe söylemek gerekirse, ilahi niyet bir emre dönüşür ve emir yaratılışa dönüşür.
Yaratılışı İrade'den ve Emir'den yürüten şey üçüncü tezahür olan Biçimlendirici Akıl'dır (Demiurgos). Biçimlendirici Akıl, yaratılışın ve evrenin yapılandırıldığı ve işlediği düzen ilkesi olarak tarif edilebilir. Bu ilahi tezahür aracılığıyla, yaratılışın işlerinin idaresi için yetki devri gerçekleşir. Fiilen İlahi Akıl'ın yönetimini harekete geçirir. Ardından Biçimlendirici Akıl, yaratılışın düzenini organize eden ve düzenleyen kozmik yönetici akıllar ve ara ruhani güçler olarak anlaşılan Yedi Yönetici'yi (genellikle klasik gezegenlerle ilişkilendirilir) ifade etti. Bunlar gök cisimlerinin hareketini, zamanın döngülerini ve varoluşu şekillendiren kader, nedensellik ve kozmik düzen örüntülerini yönetir.
Onlardan, tüm doğa yasalarından, güçlerden ve yaşam süreçlerinden oluşan evrenin yaşayan sistemi olarak Doğa oluşur. Bu yüce akıllar fiziksel dünyada Doğa aracılığıyla işler ve kozmik düzeni büyümeye, değişime ve hayata dönüştürür. Doğa, duyularımızla algıladığımız fiziksel evren olan duyulur kozmosu tezahür ettirir. O, maddenin, uzayın, zamanın, yıldızların, gezegenlerin ve canlı varlıkların görünür dünyası ve Doğa'nın gerçeklikteki faaliyetinin gözlemlenebilir nihai sonucudur.
Gerçek metafizik “üçlünün” Yedi Yönetici, Doğa ya da duyulur kozmos düzeyinde değil, Bir, İlahi Akıl (Nous) ve Söz'den (Logos) oluşan daha yüksek bir varlık düzeyinde bulunduğunu anlamak esastır. Bu üçü, gerçekliğin en yüce ifadesindeki temel yapısını oluşturur.
Eba Sadık, “Sırlar Salonu”nda bir dizi ders verdi ve bu derslerde Hermes'in Allah ve O'nu tezahürler aracılığıyla bilmenin yolu hakkındaki öğretilerini sundu. Dikkatli her takipçi ve araştırmacı, bu öğretilerin Muhammed ve Âl-i Muhammed'in öğretileriyle ve Ahmedi Barış ve Nur Dini'nin benimsediği, İmam Ahmed El-Hasan'ın tevhidin hakikati ve Allah'ın bilinmesine ilişkin öğretileriyle güçlü bir uyum içinde olduğundan hiç şüphe olmadığını görecektir.
Gerçek Üçlü
Şimdi İslam'daki Üçlü kavramını sunacağım. Gerçek İslam'ın gerçek bir üçlü yapı üzerine kurulu olması birçokları için sürpriz olabilir. Bu, İslam'daki ana akım tarafından tamamen reddedilen ve şiddetle kınanan bir şeydir; Müslümanların çoğu onu ya da onun ibadetin özüyle, gerçek tevhitle ve müminin ruhani yükselişe doğru yolculuğuyla bağlantısını çok az anlar ya da hiç anlamaz.
Bu bilgi, Peygamber Muhammed'in Ailesi olan Ehl-i Beyt'in öğretilerinde bulunur; onların bilgisi, ne ona hak ettiği önemi veren ne de bu ilahi anlayışı almanın gerekliliğini tam olarak kabul eden geniş Müslüman toplumu tarafından büyük ölçüde ihmal edilmiştir. Bu bilgi, Muhammed'e ve Ailesi'ne atfedilen rivayet ve metinlerde korunmuş, bazı Şii ve Alevi gelenekleri tarafından muhafaza edilmiştir.
Benim için ve bu davete girmiş birçok mümin için bu derin bilgi ancak İmam Ahmed El-Hasan aracılığıyla, özellikle de en büyük eserlerinden biri olan Tevhid Kitabı aracılığıyla ve Mehdi Abdullah Haşim Eba Sadık'ın dersleri aracılığıyla erişilebilir oldu.
İmam Ahmed El-Hasan'ın öğretilerinde, varoluşun sembolik bir kozmolojik haritası katmanlı bir işaretler ve makamlar sistemi aracılığıyla yapılandırılır. En temel düzeyinde, Arap harfleri “nun” ve “be”nin sembolik biçimlerini gerçekliğin temel işaretleri olarak kullanır. “Nun”, “Büyük Arş”ı simgeleyen kap benzeri bir biçim olarak tasvir edilir; noktası ise yaratılışın en yüksek düzeyinin üzerindeki perde olan Duvar'ı (Suradik) simgeler. “Be” ise kap benzeri bir biçim olarak “Kürsü”yü simgeler; altına yerleştirilmiş noktası da “Yüce Arş”ı simgeler.
İlk nokta, yaratılmış varoluşun sınırını temsil eder ve yaratılmış alem ile onun ötesindeki ilahi hakikat arasında bir ayrım işlevi görür. Algının sınırına ulaşılan ve ötesine olağan kavrayışın geçemediği nokta olarak tarif edilir. Bu bağlamda Peygamber Muhammed'in bu sınıra ulaştığı ve burada ilahi hakikate “perdenin ardından baktığı” tarif edilir; kendi zamanında başka hiçbir varlığın ulaşmadığı söylenen bir makam. Perde aynı zamanda Allah'ın Ruhu, nurun ilk yaratılışı olarak tarif edilir; Ehl-i Kisa'nın Beş İlahi Nuru, İlahi Söz, Kur'an olarak yansır.
Muhammed, en yüce (Berzah), yani Allah ile yaratılış arasındaki nihai aracı olarak tarif edilir. Bu rolde perdenin kendisini kuşatır, onun anlamını tamamen özümser ve yansıtır. Ruhani hakikatte, yaratılışın tüm düzeylerini kendi içinde barındıracak kadar büyük hâle gelir. Bu nedenle varoluş içindeki ilahi hakikatin en eksiksiz tezahürü olarak tarif edilir ve ilahi olan ile yaratılmış düzen arasındaki bağlantıyı tamamen temsil eder.
İki sembolik biçimin, (nun) ve (be)nin altında yedi gök vardır. Bu gökler en yüksekten en alçağa doğru azalan bir sırayla düzenlenir ve ayrı ya da birbirinden kopuk dünyalar değil, yapılandırılmış bir hiyerarşi oluşturur. Bu unsurlar birlikte sembolik temsile dayanan birleşik bir varoluş şeması meydana getirir.
Bu düzeyler birleştirildiğinde yapı toplam on makam ya da mertebe oluşturur. Yedi gök yaratılışın alt yükselen düzenini oluştururken, “nun” ve “be”nin sembolik üst unsurları bunların üzerindeki daha yüksek metafizik makamları temsil eder. Bu, varoluşun tüm düzeylerinin tek bir çerçeve içinde birbirine bağlı ve düzenli olduğu eksiksiz bir hiyerarşik sistem kurar.
Bu sadeleştirilebilir mi?
En yüksek düzeyde Hüve/O, İlahi Öz, Mana bulunur. Bu, Allah'ın tarifin, biçimin ya da kavramsal sınırlamanın tamamen ötesindeki mutlak hâlini ifade eder. Tüm düşünce ve hayal kategorilerini aştığı için insan aklı tarafından doğrudan kavranamayan gerçekliktir. Tüm varoluşun ardındaki gizli kaynaktır.
Bu aşkın Öz'den İsim düzeyi, Allah, ortaya çıkar. İsim, rahmet, hikmet, kudret ve yaratma gibi tüm ilahi sıfatların kapsamlı ifadesi olarak işlev görür. Onun aracılığıyla bilinemez Öz, yaratılış için kısmen bilinebilir hâle gelir. O, Öz'ün kendisi değil, Öz'ün yaratılmış düzen içinde tanınma ve anılma biçimidir. Mutlak hakikat ile yaratılış arasındaki perde, (berzah) odur.
Üçüncü düzey, yaratılış ile ilahi hakikat arasındaki erişim noktasını temsil eden Kapı'dır. İlahi İsim'in bilgisine, rehberliğine ve tanınmasına ulaşılan kanaldır. Bu geçit olmadan İsim yaratılış için uzak ve erişilemez kalır. Anlayışın ve bağlantının mümkün hâle geldiği zorunlu aracı olarak işlev görür.
İnsani bir tezahür olarak İmam Ali, “Mana”, yani yaratılışın erişebildiği en yüksek ilahi tezahür düzeyi olarak tanımlanır. Bildiğimiz gibi ilahi öz doğrudan bilinemez, zira hiçbir şey Allah'ı mutlak hakikati içinde kavrayamaz. İşte bu yüzden İslam tarihindeki her araştırmacı, Müslümanların İmam Ali'yi hiç kaldıramadığını bilir.
Peygamber Muhammed'in temsil ettiği İsim'in (Allah) Müslümanlar tarafından kabul edilmesi çok daha kolaydı. Peygamber Muhammed tüm ilahi sıfatları kuşatan perdenin içinde eridikçe, onları tamamen bünyesinde somutlaştırdı. İnsanlar onun aracılığıyla Allah'ın en iyi temsilini—tüm ilahi sıfatların kapsamlı tezahürünü ve toplayıcısını—tanıdı ve İsim onun aracılığıyla bilinir kılındı.
Böylece insanlar İmam Ali'ye kin beslemeye ve onunla savaşmaya başladı, çünkü onu Peygamber Muhammed'i kavrayabildikleri gibi kavrayamıyorlardı. Peygamber Muhammed daha hafif bir tezahürü temsil ediyordu; anlaşılması daha kolay ve yaklaşımı daha erişilebilirdi; oysa Mana'nın tezahürü, hakikatinde çok daha derin ve çok daha zorlayıcıydı. O dönemde Kapı'nın tezahürüne gelince, o aslen halkın arasından gelen Selman'dı.
Birçokları için, birinin ulü'l-azm peygamberlerin en öndekilerinden daha büyük olabileceği fikrini kabul etmek zordur. Bir şahsiyetin Nuh'u, İbrahim'i, Musa'yı, İsa'yı ve Muhammed'i aşabileceği düşüncesi ve Ali ibn Ebi Talib'in Peygamber Muhammed'den daha büyük bir tezahürü temsil ettiğini anlamak, birçoklarının kabul etmekte zorlandığı ağır bir kavramdır. Bu zorluğun nedeni mutlaka reddetme değil, anlayış eksikliğidir. Yine de açıklık ve tefekkürle bu kavramın, onun daha derin anlamını kavramaya çalışanlar için daha erişilebilir hâle gelebileceği umudu sürmektedir.
Bu hakikat ana akım Şii mezhebinde değil, Nusayri öğretisinde bulunur. Nusayri inanç sistemi, İmam Ahmed El-Hasan'ın öğretileriyle en uyumlu olanlar arasındadır. Onlar, Ali ibn Ebi Talib'den başka Mana ya da nihai hakikat, Muhammed'den başka İsim ya da perde ve Selman'dan başka Kapı olmadığına inanırlar. Ahmedi Barış ve Nur Dini'nde, o dönemde durumun gerçekten böyle olduğu teyit edilir.
Mana'nın, İsim'in ve Kapı'nın her çağda tezahür ettiğini de hatırlamalıyız. Bu nedenle şimdiki zamanda—Mehdi çağında—bu tezahürler de mevcuttur ve insanlar yolu gerçekten bulmak için bugün Kapı'yı, İsim'i ve Mana'yı kimin temsil ettiğini belirlemeye çalışmalıdır.
İnsanın Gayesi
İnsan varoluşunun gayesi yükseliştir. Her insan, mümkün olan en yüksek makama ulaşana kadar farkındalıkta, arınmada ve ilahi hakikate yakınlıkta büyümeye çağrılmıştır.
İmam Ahmed El-Hasan'a göre gerçek tevhid, yalnızca kavramların zihinsel olarak edinilmesi ya da sözlü beyanlar değil, amel, ihlas ve Allah'a sürekli bağlılık yoluyla ulaşılan yaşanan bir gerçekliktir. İnsan, ruhani olarak ilerleyerek en yüce anlamda yeryüzünde ilahi rehberliğin bir tezahürü hâline geldiği dönüştürücü bir yolculuk için yaratılmıştır. Bu, tevhid yolunun teorik ya da sınırlı olmadığı anlamına gelir; kul, yaratılışta ilahi temsilin ulaşılabilir en yüksek mertebesine erişene kadar süren bir yükseliştir.
İmam Ahmed El-Hasan, bu gayenin insanın yaratılışının kendisinde kök saldığını vurgular: insanlık, kemale ve Allah'a yakınlığın en yüksek derecesine ulaşmak için yaratılmıştır. Bu çerçevede insan, ilahi olanın bir sureti olarak tarif edilir.
Hiçbir mümin bu mertebenin erişilemez ya da kalıcı olarak perdelenmiş olduğunu varsaymamalıdır. Aksine bu, zamanın sonuna kadar herkese açık bir kapıdır ve asıl kayıp, bu fırsatı ihmal eden ve onun peşinden gitmeyen kişiye aittir.