Din8 dk okuma

Massimo Introvigne'nin Ahmedi Barış ve Nur Dini Hakkındaki Uzman Analizi

Metin Türkçe okunuyor

Özgün makaleyi The Divine Just State sitesinde okuyun

Uzman Massimo Introvigne, Ahmedi Barış ve Nur Dini hakkında derinlemesine bir analiz sunuyor ve küresel dinî eğilimler ve meseleler hakkında değerli bilgiler veriyor.

Yazan Massimo Introvigne

Kütüphanem
Massimo Introvigne

A. Uzman

1. Adım Massimo Introvigne. İtalyan bir din sosyoloğuyum ve aralarında, emekli olduğum 2016 yılına kadar İtalya'nın Torino kentindeki Papalık Salesyen Üniversitesi'nde verdiğim Din Sosyolojisi dersinin de bulunduğu birçok üniversitede dersler verdim. Avrupa'da dinî çoğulculuk alanındaki en büyük araştırma merkezlerinden biri olan Yeni Dinler Araştırmaları Merkezi CESNUR'un kurucu ortağıyım ve 1988'den beri genel müdürüyüm.

2. Yeni dinî hareketler, din sosyolojisi ve din özgürlüğü üzerine yetmiş kadar kitabın (bunlardan ikisi Oxford University Press, biri de Cambridge University Press tarafından yayımlanmıştır) ve birçok dilde hakemli dergilerde yayımlanmış yüzden fazla makalenin ve ortak kitap bölümünün yazarıyım. Yazılarımın tam bibliyografyası şu adreste bulunabilir: https://www.cesnur.org/introvigne_biblio.htm.

3. Kıdemli İtalyan sosyolog Roberto Cipriani, İtalyanca yazılmış en tanınmış din sosyolojisi el kitabında beni “yurt dışında en çok tanınan İtalyan din sosyologlarından biri ve dünyanın önde gelen yeni dinî hareketler araştırmacıları arasında” biri olarak nitelendirmiştir (Nuovo manuale di sociologia della religione, 2. baskı, Roma: Borla, 2009, 470). İsveçli tarihçi Per Faxneld, din araştırmaları alanında dünyanın en büyük mesleki kuruluşu olan Amerikan Din Akademisi'nin resmî yayınlarından birinde kitaplarımdan birini değerlendirirken beni “yeni dinler araştırmalarındaki büyük isimlerden biri” olarak nitelendirmiştir (https://readingreligion.org/books/satanism).

4. 2011'de, AGİT'in (Birleşik Krallık, Amerika Birleşik Devletleri ve Kanada'nın da katılımcı devletleri arasında bulunduğu Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı) ırkçılık, yabancı düşmanlığı ve Hristiyanlara ve diğer dinlerin mensuplarına yönelik hoşgörüsüzlük ve ayrımcılıkla mücadele temsilcisi olarak görev yapmaya çağrıldım. 2012'de İtalya Dışişleri Bakanlığı tarafından kurulan Ulusal Din Özgürlüğü Gözlemevi'nin başkanlığına atandım ve bu görevi 2015'e kadar sürdürdüm.

5. Alanımdaki birçok uzmanlaşmış akademik derginin yönetim kurullarında ve yürütme kurullarında görev yapıyorum; bunlar arasında University of Pennsylvania Press'in Nova

Religio dergisi (https://muse.jhu.edu/issue/51647/information/editorial.pdf) ve Baylor Üniversitesi'nin Interdisciplinary Journal of Research on Religion dergisi (https://www.religjournal.com/editorialboard.php) bulunmaktadır.

6. 2018'de, ağırlıklı olarak din özgürlüğü meselelerini ele alan günlük dergi Bitter Winter'ı genel yayın yönetmeni olarak yayımlamaya başladım. Dergi kısa sürede uluslararası alanda din özgürlüğü konusunda güvenilir bir bilgi kaynağı hâline geldi. Örneğin, ABD Dışişleri Bakanlığı'nın 2021'de yayımlanan 2020 yılı din özgürlüğü raporunun Çin bölümü (https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/china/) Bitter Winter'dan 85 kez alıntı yaparak onu bu belgede en çok alıntı yapılan yayın organı hâline getirmiştir. Sonraki yıllarda da yalnızca Çin'e değil, başka ülkelere ilişkin haberlerimiz nedeniyle ABD Dışişleri Bakanlığı, USCIRF (Amerika Birleşik Devletleri Uluslararası Din Özgürlüğü Komisyonu) ve diğer ulusal makamların belgelerinde alıntılanmaya devam ettik.

B. Ahmedi Barış ve Nur Dini (AROPL)

7. Birleşik Krallık Hayır Kurumları Komisyonu'nun Ahmedi Barış ve Nur Dini'nin (AROPL) kaydını reddetmesiyle bağlantılı olarak, benden iki soruyu yanıtlamam istendi: AROPL'ün mevcut dinlere göre “ayrı bir din” olup olmadığı ve normalde bir dinle ilişkilendirilen tüm özellikleri taşıyıp taşımadığı; ve Birleşik Krallık'ta “kamu yararına” hizmet edip etmediği.

8. AROPL'ün Birleşik Krallık'taki ve diğer ülkelerdeki öğretilerini ve faaliyetlerini biliyorum. AROPL'e genel bir giriş için, Polonya'nın Krakov kentindeki Jagiellonian Üniversitesi'nden meslektaşım Karolina Maria Kotkowska ile birlikte yazdığım ve yakın zamanda Bitter Winter'da yayımladığım beş makalelik diziye başvurulabilir: (1) https://bitterwinter.org/the-ahmadi-religion-of-peace-and-light-1-a-drama-and-its-characters/; (2) https://bitterwinter.org/the-ahmadi-religion-of-peace-and-light-2-from-ahmed-al-hassan-to-abdullah-hashem/; (3) https://bitterwinter.org/the-ahmadi-religion-of-peace-and-light-3-esotericism-and-progressive-millennialism/; (4) https://bitterwinter.org/the-ahmadi-religion-of-peace-and-light-4-the-divine-just-state/; ve (5) https://bitterwinter.org/the-ahmadi-religion-of-peace-and-light-5-why-are-they-persecuted/.

9. AROPL'ün bir din olduğundan hiç şüphem yok. 1999'da Avrupa Birliği tarafından desteklenen, dinin tanımı üzerine bir projeye katıldım (katkım için bkz.: “Religion as Claim: Social and Legal Controversies”, Jan G. Platvoet ve Arie L. Molendijk (ed.), The Pragmatics of Defining Religion: Contexts, Concepts and Contests, Leiden: Brill, 1999, 41–72). Dinin tanımı tartışmalı bir kavram olmaya devam etse de bir dini tanımlamak için üç unsurun hem gerekli hem de yeterli olduğu genel olarak kabul edilir: ister dünyamıza içkin ister aşkın olsun, doğaüstü varlıklara başvurarak “nihai kaygılara” ilişkin sorulara yanıt veren ortak bir inanç sistemi; bu inançları yayan bir örgüt; ve bir ritüel. AROPL örneğinde, öncelikle, kişisel bir Allah'ın varlığını, O'nun insanlık tarihindeki eylemini, farklı elçiler atamasını, ahlak ve toplum hakkında insanlığa verdiği kuralları, kötülüğün nereden geldiğini, insanlara öldükten sonra ne olduğunu ve Allah'ın planıyla uyumlu bir dinî topluluğun nasıl örgütlenmesi gerektiğini ortaya koyan eksiksiz ve tutarlı bir inanç sistemi vardır. AROPL'ün ayrıntılı olarak incelediğim kutsal metni Bilgenin Gayesi, bu sorulara (ve daha pek çoğuna) kapsamlı ve tutarlı yanıtlar sunan 600 sayfayı aşkın bir metindir. Nitekim AROPL'ün tarihî, ahlaki ve sosyal meselelere zengin bir şekilde uzanan teolojisi, genel olarak din kabul edilen diğer pek çok dinle, özellikle de yakın zamanda kurulanlarla karşılaştırıldığında daha ayrıntılı ve eksiksiz görünmektedir.

10. AROPL, Bilgenin Gayesi'nde tanımlanan ve uygulamada işleyen hiyerarşik bir örgütlenmeye sahiptir; çağımız için Allah tarafından atanmış elçi olarak kabul edilen, doktrini tanımlama ve dini örgütleme yetkisine sahip olan, yerel önderleri ve özel görevlerden sorumlu olanları atayan bir önderi vardır. Bu kuralların, hiyerarşik olarak örgütlenmiş diğer pek çok din gibi işleyen AROPL'ün gündelik hayatında uygulandığını gördüm.

11. Din araştırmacıları en az son elli yıldır “ritüel” kavramını, her yerde Protestan Pazar ayinine, Katolik Missa'ya ya da Yahudi Cumartesi ayinine benzer bir şey arayan 19. yüzyıl modelinin ötesine genişletmiştir. Budist gruplarda, hatta Quakerlar gibi daha yakın zamanda kurulmuş Hristiyanlık biçimlerinde bile buna benzer bir şey olmadığı açıktır. AROPL, araştırmacıların “dispensasyonalist” olarak adlandıracağı bir gruptur; yani tarihi dönemlere ya da dispensasyonlara ayırır. Bir dispensasyonda uygun olan ve hatta Allah'ın iradesine karşılık gelen şeye, sonraki dispensasyonda artık gerek yoktur. Günlük beş vakit namaz, camilerdeki cuma hutbeleri ya da Mekke'ye hac, AROPL'e göre altıncı ahde ya da dispensasyona aittir. Şimdi yeni bir zamanda, yedinci ahitte yaşıyoruz ve bu uygulamalara artık gerek yoktur. Ancak bu, AROPL'ün kendi ritüeline sahip olmadığı anlamına gelmez. Merkezindeki dinî hizmetlere ayrılmış salona “cami” yerine “bazilika” der. Burası tipik bir ibadet yerine benzer (bkz. görsel 1) ve kısmen oturan, büyük ölçüde ayakta duran bir cemaate vaazların verildiği bir minber içerir.

AROPL'ün Birleşik Krallık'taki merkezindeki bazilika.
Görsel 1: AROPL'ün Birleşik Krallık'taki merkezindeki bazilika.

İnananlar orada düzenli olarak vaaz dinlemek, dua etmek, tefekkür etmek ve kutsal kitap Bilgenin Gayesi ile diğer kutsal metinlerden yapılan okumaları dinlemek için toplanırlar. Bu alışılmadık bir “ritüel” değildir ve nitekim Hristiyanlıktan ve İslam'dan türeyen pek çok dinde görülür. Örneğin Yehova'nın Şahitleri, yıllık Rab'bin Sofrası anmaları dışında, kendi yayınlarından talimatlar ve okumalar dinlemek için düzenli olarak toplanırlar. Bugün “ritüel” pek çok ve farklı biçime sahiptir. AROPL'ün bir toplantısına katılan herkes, bunun inananların dinlerini teyit ettikleri ve kutladıkları dinî bir ritüel toplantısı olduğunu açıkça anlar.

12. Bir diğer soru da AROPL'ün ayrı bir din mi, yoksa yalnızca Şii İslam'ın bir “mezhebi” mi olduğudur. Bence AROPL yeni bir dindir. Elbette hiçbir yeni din tamamen yeni değildir. Hristiyanlık doğduğunda büyük ölçüde Yahudiliğe dayanıyordu ve İslam hem Yahudiliğin hem de Hristiyanlığın unsurlarını bünyesine kattı. Yine de Hristiyanlık ve İslam yeni dinî gelenekler başlattılar ve önceden var olan dinlerin yalnızca varyasyonları değildiler. Din araştırmacıları, mensupların “emik” bakış açısı ile dışarıdan bakan akademik gözlemcilerin “etik” (“ahlak” anlamındaki “etik” ile karıştırılmamalıdır) perspektifini birbirinden ayırır. AROPL üyelerinin emik bakış açısına göre onlar gerçek İslam'ı, hatta gerçek evrensel dini temsil ederler. Araştırmacıların etik perspektifinden ise, Hristiyanlık Yahudilikten ne kadar farklıysa, normalde İslam olarak adlandırılan şeyden o kadar farklı olan yeni bir dinin parçasıdırlar. Yahudilik olmasaydı Hristiyanlık olmazdı, yine de Hristiyanlık Yahudilikten farklı bir dindir. Şii İslam olmasaydı AROPL olmazdı, yine de AROPL farklı ve özerk bir dindir. Yehova'nın Şahitleri ve Son Zaman Azizleri'nin her ikisi de Hristiyanlığın gerçek ve özgün biçimi olduklarına dair emik bir iddiaya sahiptir. Yine de araştırmacıların etik bakış açısından onlar, tıpkı bir zamanlar Hristiyanlığın Yahudilikten doğması gibi, Hristiyanlıktan doğan yeni dinî geleneklerdir. AROPL'ün yeni bir din olduğu, Bilgenin Gayesi'ni okuyan herkes için apaçıktır ve orada açıkça ilan edilmektedir. Kitapta, İslam'ın şu anda öğrettiklerinin yüzde doksan dokuzunun yanlış olduğunu okuruz; bu, AROPL'ün yalnızca İslam içinde bir mezhep olduğu teorisiyle pek bağdaşmaz. “Dinin yüzde doksan dokuzu yanlıştır; tüm dinlerin yüzde doksan dokuzu değil, her dinin yüzde doksan dokuzu, İslam bile” (Bilgenin Gayesi, s. 110). “Kaim'in [yani AROPL'ün önderinin] getireceği İslam, Muhammed'in… getirdiği İslam'dan ve bugün uygulanan İslam'dan neredeyse tamamen farklı olacaktır. Özünde bu yeni bir dindir” (Bilgenin Gayesi, s. 113). AROPL mensupları, gerçek Kâbe'nin Mekke'de değil (Ürdün'deki Petra'da) olduğuna, namaz için sabit vakitlerin gerekli olmadığına, Ramazan'ın aralık ayında olduğuna, başörtüsünün kadınlar için zorunlu olmadığına, alkolün ölçülü olmak kaydıyla serbestçe içilebileceğine, LGBTQ bireylerin yargılanmaması ya da zulme uğramaması gerektiğine ve tüm peygamberlerin hata yaptığına inanırlar. Kısacası, insanlık ile Allah arasında, Muhammed ile yapılan altıncı ahdin öğretilerinin ve fıkhının artık geçerli olmadığı yedinci ve son bir ahde girdiğimize inanırlar. Hareketleri Şii bir bağlamda doğmuştur, ancak hem Irak'taki hem de İran'daki mevcut Şii önderliğin, inananları sahte doktrinlerle yoldan çıkaran “amel etmeyen âlimlerden” oluştuğunu öğretirler. Tüm bu öğretiler, AROPL'ün İslam'ın bir varyasyonu ya da mezhebi değil, yeni bir din olduğunu açıkça ortaya koymaktadır.

13. İngiliz hayır kurumları hukuku ve onun kamu yararı kavramı konusunda uzman değilim. Yine de bu konuya ilişkin de bazı yorumlar eklemek isterim. AROPL'ün üyelerine verdiği ahlaki öğretiler, özellikle bu üyelerin çoğu zaman köktendincilik ve çatışmayla boğuşan İslam ülkelerinden geldiği düşünüldüğünde, şüphesiz toplum için yararlıdır. AROPL, İslami öğretilere insan haklarına saygılı yaklaşımının, özellikle de LGBTQ topluluğunun haklarını savunmasının ağır bedelini ödemiştir; bu durum, üyelerinin Malezya'da ve başka yerlerde tutuklanmasına ve taciz edilmesine yol açmıştır. Bilgenin Gayesi, “Din, başkalarına iyi davranmaktır ve başkalarına iyi davranmayanın dini yoktur” diye öğretir (Bilgenin Gayesi, s. 362). Bu ilkeye içtenlikle inanılmadığına ve uygulanmadığına dair hiçbir kanıt görmedim.

14. AROPL'ün Birleşik Krallık'ta, başka ülkelerdeki dinî zulümden kaçmış pek çok üyesi bulunan bir din olduğunun göz önünde bulundurulmasını saygıyla öneriyorum. Açıktır ki onların ilk ihtiyacı güvenlik içinde hayatta kalmaktır; bu da belki Birleşik Krallık'taki tebliğ faaliyetlerinin neden hâlâ gelişimin ilk aşamasında olduğunu açıklamaktadır. Ancak genel olarak, AROPL'ün bulunduğu tüm ülkelerde, teolojisine ve ahlaki öğretilerine dayanarak, dinin mesajını herkese sunmak ve grubun üyesi olmayanlar da dahil olmak üzere ihtiyaç sahiplerine çeşitli yardım biçimleri sunmak, hareketin tipik özellikleridir. AROPL'ün bazı toplantı ve buluşmaları, pek çok dinde olduğu gibi üyelere ayrılmıştır, ancak diğerleri herkese açıktır ve hatta internet üzerinden geniş çapta yayınlanmaktadır. AROPL geçen mart ayında din araştırmacıları için uluslararası bir konferans bile düzenlemiş, burada inançları, Birleşik Krallık'ın yanı sıra Avustralya, Litvanya, Amerika Birleşik Devletleri ve Kanada gibi farklı ülkelerden gelen akademisyenlerle açık yüreklilikle sunulmuş ve tartışılmıştır. Anladığım kadarıyla, üye olmayanlara da yarar sağlayan hayır faaliyetleri ileri bir planlama aşamasındadır ve daha önce belirtildiği gibi hem AROPL'ün dünya görüşüne hem de diğer ülkelerdeki faaliyetlerine karşılık gelmektedir. Kısacası, AROPL'ün Birleşik Krallık'ta, üyelerinin durumuyla uyumlu, ancak uygulanmaya şimdiden başlanmış daha büyük gelecek planlarıyla birlikte “kamu yararına” hizmetler sunduğuna inanıyorum.

10 Nisan 2024

Massimo Introvigne İmzası

Massimo Introvigne