Din11 dk okuma

Tarih Kitaplarınızın Size Söylemeyecekleri

Metin Türkçe okunuyor

Özgün makaleyi The Divine Just State sitesinde okuyun

Tarihin tahrifi bir hata değildir; iktidardakilerin kontrolü ellerinde tutmak için kullandığı bir araçtır.

Yazan Caroline Hoeren

Kütüphanem

Vatikan, milyarlarca değerinde lüks eşyaya sahip, dünyanın en zengin kurumlarından biri olarak dururken milyonlarca Hristiyan açlık ve yoksullukla boğuşmaktadır. İslam alimleri, kadınların futbol izlemesini ya da sandalyeye oturmasını yasaklamak gibi tuhaf dinî fetvalar vermiştir. Burma'da Budistler, Buda adına soykırım yaparak şiddetli kampanyalar yürütmüş, Müslüman çocuklar diri diri yakılmıştır.

Tüm bu inançlarda örüntü açıktır: Ana akım din bir maskaralığa dönüşmüştür. İktidardakiler dini kendi amaçlarına hizmet edecek şekilde çarpıtmakta, çoğu zaman da bunu takipçilerinin aleyhine yapmaktadır. Peki buraya nasıl geldik?

Dünyanın bugünkü hâlini anlamak için rahatsız edici bir gerçeği kabul etmemiz gerekir: Tarih ve dolayısıyla din, zaman boyunca iktidardakiler tarafından değiştirilmiş ve çarpıtılmıştır. Hükümdarlar, rahatsız edici gerçekleri gizlemek, belirli kişileri silmek ve kendi güçlerini korumak için kayıtları kasıtlı olarak değiştirmiştir.

Tarihsel Kayıtları Değiştirmek: Güçlülerin Bir Aracı

Bir örnek, Antik Mısır'ın Kraliçesi Hatşepsut'tur. MÖ 1457'de ölümünden sonra halefi III. Thutmosis onu tarihten silmeye çalıştı. Saltanatı, kadınların iktidardaki geleneksel rolüne meydan okuduğu için adını anıtlardan kazıttı ve tasvirlerini tahrip ettirdi. Yüzyıllar boyunca Hatşepsut'un adı unutuldu, ta ki 20. yüzyılda arkeologlar tarafından yeniden keşfedilene kadar.

Bu yalnızca Mısır'a özgü bir taktik değildi. Antik Roma'da hükümetin damnatio memoriae adı verilen bir süreci vardı; gözden düşen kişilerin adları kayıtlardan kazınır ve yüzleri heykellerden silinirdi, sanki hiç var olmamışlar gibi. Pek çok kişi bu şekilde silindi ve çoğu tarihten ebediyen kayboldu.

Daha yakın zamanlarda bile aynı örüntüyü görürüz. Sovyetler Birliği'nde Josef Stalin döneminde Nikolay Yejov adında bir adam idam edildi ve Stalin onun görüntüsünü resmî fotoğraflardan sildirdi. Bir zamanlar Stalin'e yakın olan Yejov, Hatşepsut'a benzer bir şekilde tarihten silindiği için “Kaybolan Komiser” olarak anılmaya başlandı.

Tarihi Değiştirmek, Dini Değiştirmek

Bu tür bir silme yalnızca siyasi figürlerin başına gelmez; dinî tarihte de yaşanır. Pek çok peygamber ve dinî önder, zamanlarının güçlü sistemlerine karşı duran devrimcilerdi. Örneğin Musa, Mısır'ın en güçlü adamı olan Firavun'a meydan okudu ve İsrailoğullarını kölelikten kurtardı. İsa Mesih, zamanının dinî önderlerini sert bir şekilde eleştirdi, onları yozlaşmış olarak nitelendirdi ve onlara “iblisin çocukları” dedi. O kadar büyük bir kargaşaya yol açtı ki idam edilmek üzere Roma yetkililerine teslim edildi. Peygamber Muhammed de radikal bir figürdü. İçki kullanımının yaygın olduğu ve kadınların neredeyse hiçbir hakkının olmadığı bir toplumda içkiyi yasakladı, kadınlara boşanma ve mülk miras alma hakkı verdi ve yeni doğmuş kız çocuklarını diri diri gömme uygulamasına karşı mücadele etti. Öğretileri o dönem için devrim niteliğindeydi ve onu yönetici seçkinler arasında hiç sevilmeyen biri yaptı.

Örüntü açıktır: Peygamberler ve devrimciler hayatları boyunca çoğu zaman iktidardakilerin sert direnişiyle karşılaşır, bazen hapsedilir ya da öldürülürler. Ölümlerinden sonra mesajları çoğu zaman iktidardakilerin ihtiyaçlarına uyacak şekilde çarpıtılır ya da sulandırılır.

Bu tür bir çarpıtma herhangi bir dine ya da kültüre özgü değildir. Yunan filozof Platon, mağara alegorisinde benzer bir sorundan söz etmiştir. Hikâyede bir adam, insanların duvardaki gölgelerden başka bir şey görmediği bir mağaradan kaçar ve gerçek dünyayı keşfeder. Diğerlerine hakikati anlatmak için geri döndüğünde onunla alay eder ve söylediklerini reddederler. Platon şöyle yazar:

“Gülünç olmaz mıydı? İnsanlar onun hakkında, yukarı çıktığını ve gözlerini kaybederek aşağı indiğini söylerlerdi... ve eğer biri bir başkasını ışığa doğru çıkarmaya kalkışırsa, suçluyu bir yakalasınlar, onu öldürürlerdi.”Politeia, 7. Kitap, 106

Mesaj basittir: İnsanlar toplumun yönetilme biçimine meydan okuyan yeni fikirler ortaya koyduklarında çoğu zaman ret ya da düşmanlıkla karşılaşırlar. İktidardakiler, hakikati çarpıtmak anlamına gelse bile, statülerini korumak ve her şeyi olduğu gibi tutmak için tarihi, dini ve kültürü kullanırlar.

Kur'an'da şöyle okuruz:

“Eğer yeryüzündekilerin çoğuna itaat edersen, seni Allah'ın yolundan saptırırlar. Onlar zandan başka bir şeye uymazlar ve onlar yalnızca yalan uydururlar.”Kur'an, 6. Sure (En'am), 116. Ayet

Tarihin tahrifi bir hata değildir; iktidardakilerin kontrolü ellerinde tutmak için kullandığı bir araçtır. Bugünü anlamak istiyorsak, gizlenmiş hakikatleri ortaya çıkarmamız ve dünyayı görme biçimimizi şekillendiren sistemleri sorgulamamız gerekir. Ancak o zaman bizi geride tutan yapılara meydan okumaya başlayabiliriz.

Hristiyanlığın Tahrifi: Pavlus'tan İznik Konsili'ne

İsa'nın ölümünden sonra ona karşı çıkan güçler mesajının kontrolünü ele geçirdi ve bugün Katolik Kilisesi, milyonlar açlıktan kıvranırken muazzam bir servete sahip dinî bir kurumdur.

İsa'nın öğretilerinin dönüşümü erken başladı; özellikle bugün bildiğimiz Hristiyanlık üzerinde derin bir etkisi olan havari Pavlus'un çalışmalarıyla. Yeni Ahit'in neredeyse yarısını yazan Pavlus, İsa ile hiç karşılaşmadı. Hatta İsa'nın hayatı boyunca o zamanlar Saul olarak bilinen Pavlus, İsa'nın takipçilerinin düşmanıydı. Hristiyanlara aktif olarak zulmediyor, onları evlerinden sürükleyip hapse atıyordu. Pavlus'un kendisi, İsa'nın takipçilerini avlamaya takıntılı olduğunu, hatta onların idamlarına katıldığını itiraf eder.

“Birçok kez onları cezalandırmak için bir sinagogdan ötekine gittim ve onları küfretmeye zorlamaya çalıştım. Onlara zulmetmeye öyle takıntılıydım ki yabancı şehirlerde bile peşlerine düştüm.”Kutsal Kitap, Elçilerin İşleri, 26. Bölüm, 11. Ayet

Pavlus'un ani dönüşümünün Şam yolunda gördüğü bir İsa görümünden kaynaklandığı söylenir. Bundan sonra erken dönem Hristiyan kilisesinde bir önder oldu ve yazıları Hristiyan doktrininin büyük bölümünü şekillendirdi. Ama Pavlus'un öğretileri çoğu zaman İsa'nın öğrettikleriyle çelişir. Bu da şu soruyu doğurur: Pavlus samimiyetle tövbe etmiş bir adam mıydı, yoksa İsa'nın öğretilerini içeriden baltalama misyonunu sürdürdü mü?

Pavlus'un görüşlerinin İsa'nın öğretileriyle doğrudan çeliştiği pek çok örnek vardır. Temel farklardan biri, Musa'nın yasalarına yaklaşımlarıdır. İsa, Musa'nın Yasası'nı ortadan kaldırmaya değil, tamamlamaya geldiğini açıkça belirtti. Yasanın en küçük bir parçasının bile bir kenara bırakılmaması gerektiğini vurguladı. Pavlus ise Mesih'in yasanın sonu olduğunu iddia ederek takipçilerini Yahudi yasasının temelini oluşturan sünnet gibi uygulamaları terk etmeye teşvik etti.

Belki de en endişe verici olanı, Pavlus'un dünyevi hükümdarlara karşı tutumudur. İsa krallığının bu dünyadan olmadığını açıkça ortaya koyarken, Pavlus tüm yönetici otoritelerin Tanrı tarafından kurulduğunu ve onlara itaat edilmesi gerektiğini öğretti. Bu öğreti, erken dönem Hristiyanlara baskıcı hükümdarlara boyun eğmeleri için bir gerekçe verdi ve o zamandan beri kilise ile yozlaşmış siyasi güçler arasındaki iş birliğini haklı çıkarmak için kullanıldı. Üstelik Pavlus, İsa'nın Romalılar tarafından idam edilişine daha yeni tanık olmuştu. Buna tanık olduktan sonra dünyevi hükümdarları nasıl destekleyebilirdi?

“Herkes yönetici otoritelere tabi olsun; çünkü Tanrı'nın kurduğu otoriteden başka otorite yoktur. Var olan otoriteler Tanrı tarafından kurulmuştur. Dolayısıyla otoriteye karşı ayaklanan, Tanrı'nın koyduğu düzene karşı ayaklanmış olur ve bunu yapanlar kendi başlarına yargı getirirler.”Kutsal Kitap, Romalılar, 13. Bölüm, 1-2. Ayetler

Pavlus ayrıca kadınlar hakkında İsa'nın öğretileriyle çelişen fikirler ortaya attı. İsa kadınlara saygıyla davranıp onları hizmetine bile dahil ederken, Pavlus onların rolünü sınırladı; kadınların kiliselerde konuşmasını ya da erkekler üzerinde otorite sahibi olmasını yasakladı. Ayrıca kadınlar için dinî baş örtüsünü getirdi ve bekâreti teşvik etti; böylece Katolik Kilisesi'nin yüzyıllar boyunca istismar skandallarına yol açan daha tartışmalı uygulamalarının pek çoğunun temelini attı. Pavlus şöyle yazar:

“Kadınlar kiliselerde sessiz kalmalıdır. Konuşmalarına izin yoktur; yasanın da dediği gibi itaat içinde olmalıdırlar. Bir şey öğrenmek isterlerse, evde kendi kocalarına sorsunlar; çünkü bir kadının kilisede konuşması utanç vericidir.”Kutsal Kitap, 1. Korintliler, 14. Bölüm, 34-35. Ayetler

Pavlus'un etkisi İsa'nın öğretilerini değiştirmekle kalmadı. Birkaç yüzyıl sonra, MS 325'te İznik Konsili Hristiyan mesajını daha da çarpıttı. İskenderiye Papası'nın önderlik ettiği konsil, İsa'nın yalnızca Tanrı'nın Oğlu değil, Tanrı'nın kendisi olduğunu iddia eden Kutsal Teslis doktrinini getirdi. Bugün Hristiyan inancının merkezinde yer alan bu kavram, İsa'nın hiç öğrettiği bir şey değildi. Hatta Aryus gibi pek çok erken dönem Hristiyan âlimi bu fikre şiddetle karşı çıktı. Aryus ve takipçileri İsa'nın Tanrı değil, bir peygamber olduğunu savundular, ama sürgün edildiler ve yazıları yok edildi.

İsa'nın öğretilerinin manipülasyonu teolojik çarpıtmaların ötesine geçer; çoğu zaman pagan uygulamalarına dayanan Hristiyan âdet ve geleneklerine kadar uzanır. İyi bilinen bir örnek Noel ağacıdır. Hristiyanlığın doğuşundan çok önce, evleri köknar dallarıyla süslemek pagan geleneklerinde yaygın bir uygulamaydı. Örneğin Romalılar, Satürn onuruna 17 Aralık ile 23 Aralık arasında düzenlenen bir bayram olan Saturnalia sırasında evlerini köknar dallarıyla süslerdi. Bu uygulamanın İsa ya da Kutsal Kitap ile hiçbir bağlantısı yoktu.

Bu pagan kökenleri nedeniyle bazı ABD eyaletleri, 18. yüzyılda köknar ağaçları da dahil olmak üzere Noel süslemelerini bayramın “pagan bir alayı” olarak nitelendirerek yasaklayacak kadar ileri gitti. Yine de zamanla bu tür âdetler, Hristiyan olmayan kökenleri pek düşünülmeden Hristiyan kutlamalarına dahil edildi.

Yahudiliğin Tahrifi: Pagan Put Tapıcılığı

Başlıca Tevrat'ta kaydedildiği şekliyle Yahudilik, İbrahim'in İshak yoluyla torunları olan ve kendilerini Allah'ın seçilmiş halkı olarak gören “İsrailoğulları”nın tarihini izler. Ama Tevrat, İsrailoğullarının hem siyasi düşmanlara hem de Allah'ın emirlerine karşı kendi itaatsizliklerine karşı verdikleri iç mücadeleleri kaydeder.

Tevrat'taki çarpıcı bir örüntü, İsrailoğullarının kendi peygamberlerine karşı tekrar tekrar baş kaldırması ve yabancı tanrıları benimseme eğilimidir. Mezmurlar'da kaydedildiği üzere Yahudi peygamber Davut, ataları hakkında şöyle yakınmıştır:

“Çölde O'na karşı kaç kez baş kaldırdılar, ıssız yerde O'nu kaç kez üzdüler!”Kutsal Kitap, Mezmurlar, 78. Bölüm, 40. Ayet

Bu itaatsizlik ara sıra yaşanan bir şey olmaktan çok uzak, Yahudi tarihinin büyük bölümünü şekillendirmiş gibi görünmektedir.

Bir örnek Hezekiel kitabından gelir. Orada Allah şöyle der:

“Ama bana baş kaldırdılar ve beni dinlemek istemediler; gözlerini diktikleri iğrenç tasvirlerden kurtulmadılar, Mısır'ın putlarını da bırakmadılar. Bu yüzden gazabımı üzerlerine dökeceğimi ve öfkemi Mısır'da onlara karşı tüketeceğimi söyledim.”Kutsal Kitap, Hezekiel, 20. Bölüm, 8. Ayet

İsrailoğulları, Musa tarafından Mısır'dan çıkarılmış olmalarına rağmen, yüzyıllar süren esaretleri boyunca özümsedikleri Mısır kültürel ve dinî etkilerinden tamamen kurtulamadılar. Bunun çarpıcı bir sembolü, en önemli Yahudi eserlerinden biri olan ve açıkça Mısır tasarım unsurları taşıyan Ahit Sandığı'dır. Tevrat'ın kendisi, yabancı etkilerin Yahudi âdetlerine sızdığını ve zamanla dini şekillendirdiğini kanıtlamaktadır.

Çıkış'tan sonra bile İsrailoğulları put tapıcılığına düşmeye devam ettiler. Hoşea'da anıldığı gibi “Baal” tanrısını benimsediler: “Baallere buhur yaktığı günler için onu cezalandıracağım; yüzüklerle ve mücevherlerle süslendi, âşıklarının peşinden gitti, ama beni unuttu” diyor Rab (Tevrat: Hoşea 2). Yeni doğanların kurban edilmesi gibi uygulamalarla birlikte Baal'e tapınma, Yahudi inancına yapılan en erken sızmalardan birini temsil eder.

Modern akademisyenler, Tevrat'ı Musa'nın yazmadığı konusunda büyük ölçüde hemfikirdir. Metin, farklı dönemlerde birden fazla yazarın izlerini taşır. Hatta Tevrat'ın dili, üslubu ve hatta bütün bölümleri bazen tekrarlanır; bu da tek bir hikâyenin iki versiyonunun birleştirildiğini düşündürür. Pek çok tarihçi, MÖ 450 civarındaki Babil sürgününü Yahudi yazılarının neredeyse kaybolduğu kritik bir an olarak gösterir. Sürgünden sonra Babil etkisinin yüzyılları boyunca tahrif edilmiş olan metnin büyük kısmını yeniden yazarak “modern Tevrat'ı Kudüs'e getirdiği” söylenen kişi kâhin Ezra'dır.

Bugün çoğu haham bile Tevrat'ın değişikliklere uğradığını kabul etmektedir ve pek çok pasajın değiştirildiği konusunda yaygın bir mutabakat vardır. Dolayısıyla Yahudilik de tarih boyunca tahrif edilmiş bir başka dindir.

İslam'ın Tahrifi: Peygamber'in Ölümünden Sonra İktidar Mücadelesi

Yahudiliğin, Hristiyanlığın ve diğer inançların başına gelenler gibi İslam da peygamberi Muhammed'in ölümünden sonra değiştirildi. Modern aşırılığı, şiddeti ve hoşgörüsüzlüğü Muhammed'in kendisine yüklemek, Katolik Kilisesi'nin çocuk istismarı skandalları için İsa'yı suçlamaya benzer. Temel öğretiler, dini kendi amaçları için yeniden şekillendirmek isteyen kişiler tarafından dönüştürüldü, yanlış anlaşıldı ve istismar edildi. Ve bugünkü İslam, bir zamanlar olduğundan tamamen farklıdır.

Muhammed ölümünden önce, kendisinden sonra Müslüman topluma kimin rehberlik etmesi gerektiğini açıkça belirtti. Sahih-i Müslim'e göre Muhammed müminlere iki kritik şey bıraktı:

“Size iki değerli şey bırakıyorum. Birincisi, içinde nur ve hidayet bulunan Allah'ın kitabı. Diğeri ise Ehl-i Beyt'imdir.”Sahih-i Müslim, Müslim bin Haccac en-Neysaburi, 4. Cilt, s. 1873, Hadis 36

Bu, Muhammed'in ailesinin, yani amcasının oğlu ve damadı Ali bin Ebi Talib de dahil olmak üzere Ehl-i Beyt'in onun çalışmasını sürdürmesi gerektiğine dair açık bir talimattı. Ancak onun vefatından sonra kontrolü ele geçirmeye çalışan Muhammed'in sahabelerinden bir direniş geldi. İyi belgelenmiş bir an, Muhammed'in ölüm döşeğindeyken son talimatlarını bırakmak için yazı malzemesi istediği zaman yaşandı. Yakın sahabelerinden biri olan Ömer, Peygamber'in isteğini geri çevirerek itiraz etti.

“Allah'ın Resulü ölüm döşeğindeyken... Peygamber, ‘Size, ondan sonra asla sapmayacağınız bir yazı yazayım’ dedi. Ömer, ‘Peygamber ağır hasta ve elinizde Kur'an var; Allah'ın Kitabı bize yeter’ dedi. Evde bulunanlar ihtilafa düştüler ve tartıştılar.”Sahih-i Buhari, Buhari, Hastalar Kitabı, Hadis 5669

Bu trajik olay yüzünden Muhammed'in talimatları yarım kaldı ve ailesi kenara itildi.

Ebu Bekir ve Ömer'in Yükselişi

Muhammed'in ölümünün hemen ardından sahabelerinden ikisi, Ebu Bekir ve Ömer, kendilerini önder olarak atayarak kontrolü ele geçirdi. Ebu Bekir, Muhammed'in atadığı halef olmamasına rağmen ilk halife oldu. Tartışmalı bir hamleyle Ebu Bekir, Peygamber'in kızı Fatıma'yı meşru mirasından bile mahrum bıraktı. Adaletin bu ihlali, özellikle Muhammed'in kızı hakkındaki sözleri göz önüne alındığında çok açıktı:

“Fatıma benim bir parçamdır: Onu üzen beni üzer, onu inciten beni incitir.”Sahih-i Buhari, Buhari, Peygamber'in Ashabı Kitabı, Hadis 3714

Bu sözde “Hulefa-i Raşidin”in ilk eylemleri Müslüman toplumda derin kırılmalara yol açtı. Ebu Bekir'in vergi ödemeyi reddedenlere karşı saldırgan seferleri ve Peygamber'in ailesini yok sayması, İslam adına uzun bir yozlaşma ve şiddet döneminin başlangıcı oldu.

Osman ve Kur'an'ın Tahrifi

Üçüncü halife Osman çoğu zaman Kur'an'ı standart hâle getirmedeki rolüyle hatırlanır, ama bu eylem metinde de önemli değişikliklere yol açtı. Kur'an'ın en eski versiyonlarından biri olan Sana Elyazması'nın 1979'da keşfi, onunla mevcut versiyon arasında önemli farklılıklar ortaya koydu ve bugünkü Kur'an'ın eksiksizliğini sorgulattı. Yalnızca 18 ayırt edilebilir harfe sahip “Rasm” yazısıyla yazılmış bu elyazması, bugünkü Kur'an'daki 28 harfli Arap alfabesinden öncedir. Zamanla bu, hırsızlık cezasıyla ilgili tartışmalı ayette görüldüğü gibi önemli hatalara yol açtı. “Faqata'u” kelimesi “kesin” anlamına gelir, ama tek bir harf değişikliğiyle “rengini değiştirin” anlamına gelebilir; bu da hırsızların ellerinin kesilmesinin değil, boyanmasının kastedildiğini gösterir.

Kur'an'daki ayetlerin dizilişi hakkında da sorular doğar; ilk inen ayetler 1. Sure yerine 96. Sure'ye yerleştirilmiştir. Ve ayetlerin keçiler tarafından yendiğini belirten İslami sahih rivayetler hakkında da:

“Recm ayeti ve yetişkin birinin on kez emzirilmesine dair ayet indirildi ve sayfa yastığımın altında yanımdaydı. Allah'ın Resulü vefat edince onun ölümüyle meşgul olduk ve evcil bir koyun içeri girip onu yedi.”Sünen-i İbn Mace, İbn Mace, Nikâh Kitabı, Hadis 1944

Dahası, üçüncü İslam halifesi Osman, onaylamadığı Kur'an versiyonlarının yakılmasını emretti; bu da İznik Konsili'nden sonra yaşananlarla çarpıcı bir benzerlik taşır.

“Osman, her Müslüman vilayetine çoğalttıkları nüshalardan birini gönderdi ve ister parça parça elyazmalarında ister tam nüshalarda yazılı olsun, diğer tüm Kur'an malzemelerinin yakılmasını emretti.”Sahih-i Buhari, Buhari, Kur'an'ın Faziletleri Kitabı, Hadis 4987

İslam'ın Bölünmesi

Muhammed'in mesajını çarpıtmaya yönelik bu girişim, İslam'ın iki ana gruba bölünmesine yol açtı: halifelerin yönetimini destekleyen Sünniler ve İslam'ın tahrifini önlemek ve Muhammed'in vasiyetinde atadığı haleflere uymak isteyen Şiiler. Bu gruplar arasındaki çatışma tırmandı ve Muhammed'in torunu Hüseyin'in Emevi hanedanının hükümdarı Yezid'in kuvvetleri tarafından Kerbela'da katledilmesiyle doruğa ulaştı.

Charles Dickens, Hüseyin'in şehadeti üzerine düşünürken bir keresinde şöyle demiştir:

“Eğer Hüseyin dünyevi arzularını tatmin etmek için savaşmış olsaydı… o zaman kız kardeşinin, eşinin ve çocuklarının neden ona eşlik ettiğini anlamıyorum. Dolayısıyla, yalnızca İslam için fedakârlık yaptığı akla yatkındır.”

Sözde Müslümanlar, Peygamber'in bizzat “cennet gençlerinin efendisi” olarak nitelendirdiği torununu vahşice öldürmeyi nasıl haklı çıkarabilirdi?

Hüseyin'in başına gelenler onun soyundan gelenlere de reva görüldü. On İki İmamcı Şii rivayetlerine göre İmamların neredeyse tamamı, kendini halife ilan edenlerin emriyle suikaste kurban gitti. Çoğunun zehirlenerek öldürüldüğü söylenir. Bazıları kaçırıldı ve sonunda ölmeden önce yıllarca hapsedildi.

İnsanlığın hikâyesinin zalim ile mazlum arasındaki bir mücadelenin hikâyesi olduğunu görebiliriz. Kazananlar tarihi yazacak ve kendi anlatılarını “tarihsel hakikat” olarak yerleştirecektir. Yalnızca sorgulayan, araştıran ve gerçekleri kendisi doğrulayanlar resmin tamamını anlayabilecektir.