Makale 16 — İnsan Nefsi
İnsan Nefsi: Nefsi anlamak, arzularına hâkim olmak ve ruhunu arındırmak
Bilgenin Gayesi — On Altıncı Bab
Metin Türkçe okunuyor
Neden bazen doğru olanı bildiğimiz hâlde kendi vicdanımıza aykırı davranırız? Neden kibir, kıskançlık ya da öfke en iyi niyetlerimizin önüne geçebilir?
Nefisle mücadele, ruhani geleneklerin başlıca temalarından biridir.
Peygamberler insanları kötü eğilimlerini aşmaya, arzularına hâkim olmaya ve içsel arınmayı aramaya çağırmıştır.
Peki nefs tam olarak nedir?
Bilgenin Gayesi'nin on altıncı Babında Abdullah Haşim Eba Sadık (minhusselam), Ahmed El-Hasan'ın (minhusselam) Nefs'in doğası, oluşumu ve ruhla ilişkisi hakkındaki öğretilerini aktarır.
Bu Bab ruh, iyi nefs, kötü nefs ve nefs-i mutmainne arasında temel bir ayrım önerir.
1. Nefs nedir?
Arapça Nefs terimi, bağlama göre benliği ya da kişiyi ifade edebilir.
Bölümde bu terim, insanın hisseden, arzulayan ve deneyimlere tepki veren iç boyutuyla ilişkilendirilir.
Kitap, dini geleneklerin kötü eğilimlere karşı mücadeleyi çoğu zaman temel bir ruhani sorumluluk olarak sunduğunu hatırlatır.
Özellikle İsa'nın, Peygamber Muhammed'in ve İmam Ali'nin nefisten vazgeçme ve nefse hâkimiyet hakkındaki öğretilerinden söz eder.
Ancak anlatıya göre Ahmed El-Hasan özgün bir açıklama getirir: nefs, insanın eylemleri aracılığıyla oluşur ve dönüşür.
2. Eylemlerimiz nefsimizi mi inşa eder?
Bu Bab'ın temel öğretilerinden biri, nefsin eylemlerimizle şekillendiğini söyler.
Her eylem belirli içsel eğilimleri güçlendirmeye katkıda bulunur.
Cömertliği, sabrı ve samimiyeti geliştiren bir kişi, giderek bunlara uygun eğilimler geliştirir.
Buna karşılık sürekli olarak hasedi, öfkeyi ya da kibri besleyen bir kişi bu davranışları güçlendirir.
Kitap böylece nefsi dinamik bir gerçeklik olarak sunar.
Nefs yalnızca değişmez bir özellik değildir.
Yaptıklarımıza göre gelişir.
3. Nefsin oluşumunda duyuların rolü
Aktarılan öğretiye göre duyular nefsin oluşumuna katılır.
Görme, işitme, dokunma ve tatma, dünyayı deneyimleyişimizi etkiler.
Bizi duygular, arzular ve tepkiler uyandıran durumlarla karşı karşıya getirir.
Bölüm, bu deneyimler ile içsel eğilimlerin gelişimi arasında bir bağ kurar.
Bu anlayış, çevremizin etkisi üzerine düşünmeye davet eder.
İzlediklerimiz, dinlediklerimiz ve sürdürdüğümüz alışkanlıklar davranışımızı giderek yönlendirebilir.
4. İyi nefs ve kötü nefs
Kitap nefsin iki boyutunu birbirinden ayırır.
İyi nefs
İyi nefs olumlu eylemler aracılığıyla gelişir.
Cömertlikle, nefse hâkimiyetle ve ilahi iradeye uygun davranışlarla ilişkilendirilir.
Bölüme göre salih ameller bu boyutun gelişiminde özel bir güce sahiptir.
Kötü nefs
Kötü nefs olumsuz davranışlarla beslenir.
Haset, aşırı güç arayışı, haksız öfke ve vicdana aykırı eylemler onun etkisini güçlendirebilir.
Bu bakış açısına göre iç hayat, birbirine zıt eğilimler arasındaki bir mücadeleyle damgalanmıştır.
Ruhani hedef, iyi nefsin kötü nefse galip gelmesini sağlamaktır.
5. Salih ameller kötü amellerden daha mı güçlüdür?
Bölümün son derece cesaret verici bir öğretisi salih amellerin gücüyle ilgilidir.
Anlatıya göre Ahmed El-Hasan, bir salih amelin iyi nefs üzerindeki olumlu etkisinin, bir kötü amelin kötü nefs üzerindeki olumsuz etkisinden daha büyük olduğunu söyler.
Kitap bu farkı, ruhani yolculuğunda insana tanınmış bir avantaj olarak sunar.
Bu da içsel dönüşümün mümkün olmaya devam ettiği anlamına gelir.
Bir kişi kötü alışkanlıklarının esiri olarak kalmaya mahkûm değildir.
Daha iyi davranışlar geliştirerek giderek değişebilir.
6. Ruh ile nefs arasındaki fark
On altıncı Bab ardından temel bir ayrım yapar.
Kitaba göre ruh, yeniden bedenlenen ve farklı varoluşlardan geçen gerçekliktir.
Nefs ise belirli bir bedenin deneyimine bağlıdır.
Ruh, bir bedenlenmeden diğerine bazı özelliklerini korur.
Nefs ise varoluş boyunca yaşanan deneyimler, duygular ve eylemlerle şekillenir.
Bu ayrım, yazarın nefisle ilgili öğretileri reenkarnasyona ve ruh göçüne ayrılmış önceki Bablara bağlamasına imkân verir.
7. Nefs-i mutmainne nedir?
Bölümün başlıca kavramlarından biri nefs-i mutmainnedir.
Ahmed El-Hasan'a göre nefs-i mutmainne, nefs ile pak ruh arasındaki bir uyum hâline karşılık gelir.
Artık birbirine zıt eğilimler arasında süregiden bir mücadele söz konusu değildir.
Nefs, ruhun ruhani gerçekliğiyle uyumlu hâle gelmiştir.
Bu uyum, özel bir içsel olgunluk hâlini temsil eder.
Kitapta nefs-i mutmainne, ruhani varoluşun sürekliliğiyle olan ilişkisi bakımından da nefsin diğer biçimlerinden ayrılır.
8. Meleklerin nefsi var mıdır?
Bölüm bir başka özgün fikir daha sunar.
Aktarılan öğretiye göre insan suretinde bedenlenmiş varlıkların hepsi, tarif edilen anlamda bir nefse sahip olmak zorunda değildir.
Yazar özellikle insan suretine bürünmüş meleklerden söz eder.
Bu öğreti çerçevesinde Cebrail'i, Mikail'i ve Rafael'i anar.
Bu anlayış kitabın metafizik vizyonuna aittir.
Bir kişinin ruhani doğasını davranışından ya da görünüşünden hareketle nesnel olarak belirlemenin bir yolu değildir.
9. Ruhun gücü bedenin tepkileri aracılığıyla tanınabilir mi?
Bab, bazı istemsiz hareketlerle ilgili bir öğretiyi de aktarır.
Ahmed El-Hasan, özellikle başa, göğse ya da uyluklara yönelen hareketler olmak üzere farklı bedensel tepkileri nefs ile ruh arasındaki ilişkiyle ilişkilendirir.
Kitabın mantığına göre bu tezahürler, onların içsel dengelerindeki farklılıkları yansıtabilir.
Bu, bölüme özgü ruhani bir yorumdur.
Bu hareketler, bir ruhun niteliğini ya da bir kişinin ahlaki değerini ölçmeye yarayan bilimsel testler değildir.
10. Nefsimizi dönüştürmeye nasıl başlayabiliriz?
Bu Bab'ın öğretileri, alışkanlıklarımız üzerine somut bir düşünceyi besleyebilir.
İçsel dönüşüm, tepkilerimizi gözlemlemekle başlar.
Eleştirildiğimizde hemen kendimizi savunmaya mı çalışırız?
Biri başarılı olduğunda onun için sevinç mi duyarız, yoksa haset mi?
Bir hata yaptığımızda onu kabul edebiliyor muyuz?
Yardım etme imkânımız olduğunda cömertlikten mi, yoksa takdir görmek için mi hareket ederiz?
Bu sorular nefsin işleyişini daha iyi anlamamızı sağlar.
Kitap tekrarlanan eylemlerin gücü üzerinde ısrarla durur.
Sabır, sabrederek gelişir.
Cömertlik, vererek gelişir.
Alçakgönüllülük, kendi sınırlarını kabul etmeye razı olarak gelişir.
11. İç mücadeleden ruhun huzuruna
On altıncı Bab nefsi yalnızca bir düşman olarak sunmaz.
Nefsin nasıl dönüştürülebileceğini de açıklar.
Amaç her duyguyu ya da her bireyselliği inkâr etmek değildir.
Ortaya konan öğretiye göre amaç, nefsi pak ruhla uyum içinde olana dek geliştirmektir.
Böylece nefse hâkimiyet daha derin bir iç huzura doğru bir aşama hâline gelir.
Bu bakış açısı, bölümün temel öğretilerinden birini oluşturan nefs-i mutmainne temasıyla örtüşür.
Sonuç — En büyük mücadelemiz içimizde mi?
Bilgenin Gayesi'nin on altıncı Babı, Nefs'in ve onun farklı boyutlarının bir keşfini önerir.
Nefsi eylemlerle şekillenen bir gerçeklik olarak sunar, iyi nefsi kötü nefsten ayırır ve nefs-i mutmainneyi ruhla uyum hâli olarak tarif eder.
Temel öğretisi, kendi dönüşümümüzdeki sorumluluğumuzun bilincine varmaya davet eder.
Eylemlerimiz neye dönüşeceğimizi giderek inşa ediyorsa, gündelik seçimlerimizle nasıl bir insan yaratıyoruz?
Bu soru herkesi kendi davranışını incelemeye ve ruhani yolculuğunu sürdürmeye davet eder.