Çocuklarınıza Neden Telefon Vermemelisiniz
Metin Türkçe okunuyor
Özgün makaleyi The Divine Just State sitesinde okuyun
Bunalmış ebeveynler çoğu zaman ekranlara çocuklar için dijital bir emzik olarak başvuruyor, ancak gizli riskler bu hızlı çözümü hiç de zararsız olmaktan çıkarıyor.
Yazan Marc Ferreira

İş ya da duygusal zorluklar nedeniyle bunalmış birçok ebeveyn, bebeklerine ya da küçük çocuklarına denetimsiz şekilde televizyon, tablet veya telefon erişimi verir; bu cihazları ağlama, öfke nöbeti ya da aşırı hareketlilik dönemlerinde onları sakinleştirmek için bir “emzik” olarak kullanır. Ancak birçoğu, ekran süresinin küçük çocukların gelişimi üzerinde yaratabileceği büyük etkinin farkında olmayabilir. Ebeveynler bu risklerin bilincinde olmalı ve küçük çocuklar için ekran kullanımının sınırlı olduğu bir ortam oluşturmaya çalışmalıdır. Sunulan kanıtlar, ekrana maruz kalmanın sağlıklı çocuk gelişimi üzerindeki etkilerini ortaya koymaktadır.


Ele alınan olumsuz etkilerin çoğu, ebeveynlerin içeriğin çocuklarına uygun olmasını sağladığı ortamlarda bile ortaya çıkar. Buna ekran süresini günde en fazla 1 saatle sınırlamak (4), internete ya da YouTube Kids'e tam erişimi kısıtlamak (çünkü YouTube Kids bile çocuklar için potansiyel olarak tehlikeli olabilir (5)) ve yetişkin içeriğine ya da şiddet içeren materyallere erişimi engellemek de dâhildir.
Birinci Bölüm: 0-6 yaş arası çocuklar
Küçük çocukların bu cihazları faydalı bir şekilde kullanması mümkün değildir. Baby Einstein (6) ya da Ms. Rachel (7) gibi eğitici programlar bile küçük çocuklarda olumlu sonuçlar doğurmaz (8). Evet, belirli olumsuz etkilerden kaçınmak ve hatta onları tersine çevirmek mümkündür, ancak yalnızca bir yetişkinin gözetimi altında (9).
Bu, bir yetişkinin çocuklara görüntüleri anlamalarında rehberlik ettiği ve izledikleri şeyin onlara uygun olmasını sağladığı anlamına gelir. Her çocuğun farklı tepki verdiğini biliyoruz: örneğin bazıları örümceklerden korkabilir ve sakinleşmek için güvenceye ihtiyaç duyabilir; aksi takdirde bu deneyimden fayda sağlayamazlar. Hatta tam tersi bir etki yaratabilir. Ayrıca bir çocuğun kendini düzenleyip izlemeyi kendi kendine bırakmasını beklemek gerçekçi değildir. Ertesi gün halletmeniz gereken önemli işler olduğunu tamamen bildiğiniz hâlde bütün gece Netflix'te dizi izlediğiniz son zamanı bir düşünün. Yetişkinler için durum buysa, çocukların dürtülerini yönetmesini nasıl bekleyebiliriz?
Ekranların Çocuklarınız Üzerindeki Etkileri

Gelişimsel güçlükleri olan çocukların yüzde doksanı ekrana aşırı maruz kalmaktadır (10). Bir çocuğun beyni konuşmak, yürümek ve odaklanmak için genetik olarak programlanmıştır, ancak bunun ötesinde çevresel faktörler belirleyici bir rol oynar. COVID-19 kapanmalarından bu yana, erken elektronik ekran maruziyetine bağlı otizm benzeri belirtilerde bir patlama yaşanmıştır (11).
Gerçekten de evden çalışan birçok ebeveyn, aşırı ekran maruziyetinin küçük çocuklar üzerindeki yan etkilerinden habersizdi. Bu sorun gelişmekte olan ülkeleri etkileyen bir sağlık krizine dönüşmüştür ve Fransa'da çocukların ekrana maruz kalmasının etkisini değerlendirmek üzere kurulan bir komisyon, ailelerimizin ve toplumumuzun özünü etkileyen bu ciddi ve hassas konuyu ele alan bir raporu 4 Mayıs 2024'te Cumhurbaşkanı Macron'a sunmuştur (12).

Ekranlar, beynin esas olarak odaklanma olmaksızın dikkat için kullanılan bölgesini geliştirir. Örneğin hareket eden bir şey görürseniz, bir ses duyarsanız ya da hoş olmayan bir kokuya tepki verirseniz başınızı çevirebilirsiniz; bunların hepsi çaba gerektirmeyen içgüdüsel eylemlerdir. Benzer şekilde ekranlar; sesler, değişen renkler, hızla değişen görüntüler ve ilgi çekici konuşma kalıplarıyla çocukların dikkatini çekme konusunda güçlü bir yeteneğe sahiptir. Bu, çocuğun odağını zahmetsizce çeken ve tutan hipnotik bir etki yaratır. Sonuç olarak çocuklar görsel olarak meşgul olabilir, ancak içeriği aktif olarak işlemiyor ya da ondan öğrenmiyor olabilirler. Sorun şu ki, beynin ideal olarak herhangi bir dış uyarı olmadan odaklanmayı ve yoğunlaşmayı öğrenmesi gerekir. Okumayı, yazmayı, matematik yapmayı ya da eleştirel düşünmeyi öğrenmek için tam olarak ihtiyaç duyduğumuz şey budur. Herhangi bir şeyi öğrenmede güçlük yaşanmasının nedeni de budur, çünkü öğrenmek çaba gerektirir (13),(14).
Sağduyu: Ne yaparsanız osunuz!
Küçük çocukların beyin gelişimi, gerçek dünyadaki üç boyutlu etkileşimleri içeren deneyimlerinden büyük ölçüde etkilenir. Çocuklar duyularını ve bedenlerini uygulamalı etkinliklerde kullandıklarında önemli sinirsel bağlantılar oluşur. Örneğin ince el motor becerilerinin gelişimi, nesneleri kaldırmak, bastırmak, kaydırmak ve itmek gibi fiziksel deneyimler gerektirir. Ne yazık ki aşırı ekran süresi bu gelişim sürecini engelleyebilir. Örneğin bazı 3 yaşındaki çocuklar, sınırlı uygulamalı deneyim nedeniyle kalem tutmakta zorlanır.

Çocuklar saatlerce cihazlarda yalnızca başparmaklarını kullandıklarında bu, öncelikle beynin başparmak hareketlerinden sorumlu bölgelerini uyarır (15) ve bu durum diğer önemli becerilerin aleyhine olabilir. Bu dengesizlik gelişimsel gecikmelere yol açabilir. Ekran maruziyeti çoğu zaman küçük çocukları ebeveynleriyle yüz yüze etkileşim ve çevrelerini duyularıyla keşfetme gibi temel gelişimsel etkinliklerden yoksun bırakır; bunların hepsi önemli beyin bağlantılarının oluşumunu engelleyebilir. Daha da kötüsü, çizgi filmlerden gelen sürekli görsel ve işitsel uyarım daha az faydalı sinir yolları oluşturabilir ve bu da potansiyel olarak dil gecikmelerine (16) ve IQ düşüşüne yol açabilir.
Matematik ve Ekrana Erken Maruz Kalma
Matematik öğrenimi çok küçük yaşta, çoğu zaman oyun yoluyla ve blokları üst üste dizmek, nesne grupları oluşturmak ya da ebeveynlerle basit sayma alıştırmaları yapmak gibi etkinliklerle başlar. Bu oyunsu deneyimler, matematiksel kavrayışın ön koşullarının gelişmesi için çok önemlidir. Gerçekten de nesneleri gruplama ve düzenleme yeteneği, sayısal kavramları kavramanın temelidir.
Aşırı ekran süresi, matematiksel becerilerin bu doğal gelişimini potansiyel olarak engelleyebilir. Araştırmalar, 29 aylıktan itibaren günde 30 dakika televizyon izleyen çocukların 10 yaşına geldiklerinde matematiksel yeteneklerinde yüzde 20'lik önemli bir düşüş yaşadığını göstermiştir.

Çocuklarda dil öğrenimi temelde diğer insanlarla yüz yüze etkileşime bağlıdır. Bu süreç bir bebeğin hayatının en erken evrelerinde gözlemlenebilir (17).
Fransız bir araştırma, aile yemekleri sırasında televizyona maruz kalan çocukların IQ'larında 3 ila 5 puan arasında kayda değer bir düşüş yaşadığını ortaya koymuştur. Bu düşüş, ebeveynler ve diğer aile üyeleriyle sözlü alışverişin azalmasına bağlanmaktadır. Televizyon eşliğindeki yemeklerin 90 dakikaya kadar uzayabildiği düşünüldüğünde, araştırmanın bulguları özellikle endişe vericidir.

Peki Eğitici Programlar?
Birçok ebeveyn Ms Rachel gibi programları ya da diğer eğitici içerikleri savunsa da, ekran temelli öğrenme gerçek dünyadaki etkileşimler kadar etkili olmayabilir. Çocuklar eğitici programlar izlediklerinde çoğu zaman kelimeleri anlamlarını tam olarak kavramadan tekrar ederler (18). Çocuklar kelimeleri bir ekran aracılığıyla öğrendiklerinde bu kelimeler akılda kalmaz ve onlar için pek az değer taşır (19). Sonuç olarak dil öğrenimi için büyük ölçüde ekran temelli eğitici içeriğe dayanan çocuklar konuşma gelişiminde gecikmeler yaşayabilir ya da sınırlı bir kelime dağarcığı geliştirebilir.

Son araştırmalar, bir yaşın altındaki bebeklerin televizyon izleyerek geçirdiği zamanın ne kadar fazla olduğuna ışık tutmuştur. Bu yaş grubundaki bebekler ortalama olarak günde yaklaşık 50 dakika televizyona maruz kalmaktadır; bu da yemek yemek, yıkanmak ve giyinmek gibi temel etkinlikler hariç tutulduğunda uyanık oldukları saatlerin yaklaşık yüzde 10'una ve serbest zamanlarının yüzde 15'ine denk gelir. İki yıllık bir süre boyunca bu birikmiş ekran süresi kabaca 600 saate ulaşır; bu da okul öncesi eğitimin yaklaşık dörtte üç yılına eşdeğerdir.
Dil gelişimi açısından bu yoğun televizyon maruziyetinin çok büyük sonuçları vardır. Bu kritik dönemde bebekler, bilişsel ve dilsel gelişimleri için hayati önem taşıyan yaklaşık 200.000 ifadeyi ya da 850.000'den fazla kelimeyi duymaktan potansiyel olarak mahrum kalır. Bu sorunun kökeni çoğu zaman ebeveyn davranışında yatar. Ebeveynler televizyon izlemeye dalıp gittiklerinde çocuklarıyla daha az etkileşim kurma eğiliminde olurlar ve bu, çocuğun dil edinimini ve genel gelişimini önemli ölçüde etkiler.
Arka planda açık olan televizyon da dikkat süresini kısaltır, ebeveyn ile çocuk arasında daha az ve daha düşük nitelikli etkileşimlere ve bilişsel görevlerde performans düşüşüne yol açar (20).
Ebeveynlerin, çocuk aktif olarak izliyor gibi görünmese bile arka plandaki televizyonun çocuklarının gelişimini olumsuz etkileyebileceğini anlamaları önemlidir. Televizyon gürültüsünün ve titreşen görüntülerin salt varlığı bile çocuğun oyununu, öğrenmesini ve sosyal etkileşimlerini bozabilir. Bu bulguların sonraki bilişsel gelişim açısından önemli sonuçları vardır (21). Ayrıca küçük çocuklar haber programları gibi yetişkinlere yönelik içeriklere maruz kaldıklarında sıkıntıya düşebilirler (22).
Dijital Bir Dünyada Büyümek
Yetişkinlerin ekran kullanımının çocukların gelişimi üzerindeki etkisi büyüktür. Yetişkinler telefonlar ya da dizüstü bilgisayarlarla meşgul olduklarında, çocuklarla daha az ilgilenildiği benzer bir durum yaratırlar.

Cihazları emzik olarak kullanmak, çocuğun duygularını düzenleme yeteneğini engelleyebilir. Öfke nöbetleri sırasında ekranlara başvurmak yerine yetişkinler çocukların sakinleşmesine yardım etmelidir (23), çünkü bu duygusal gelişimde çok önemli bir alıştırmadır. Bu çabalar çocuğun beynini şekillendirir ve gelecekteki davranışları için örnek teşkil eder. Birincil bakım verenlerin dil ve davranış gelişimini kolaylaştırmak için çocuklarla aktif olarak etkileşim kurması gerektiğini anlamak çok önemlidir. Görünüşte küçük olan bu tekrarlayan eylemlerin, çocuğun bir yetişkin olarak geleceği üzerinde olumlu ya da olumsuz, uzun vadeli büyük etkileri vardır.
Bunun yanı sıra aşırı ekran süresinin çocukların görmesi üzerinde zararlı etkileri olabilir. Kapalı alanda artan ekran kullanımı, çocuklar açık havada daha az zaman geçirdiği için miyopiyi artırır. Bazı Asya ülkelerinde, genetik kökenlerine rağmen çocuklar arasında miyopi oranları yüzde 90'a ulaşmıştır. Ayrıca ekranların yaydığı mavi ışık retina için zehirlidir. Uzmanlar, genellikle 90 yaş civarındaki bireyleri etkileyen yaşa bağlı makula dejenerasyonunun (YBMD) 40 yaş kadar genç insanlarda görüleceği olası bir salgına karşı uyarıyor.
Çizgi filmlerin psikolojik etkisi anlık eğlencenin çok ötesine geçer ve çocukların tutumlarını, inançlarını ve davranışlarını ince ama önemli şekillerde etkiler. Çocuklar çoğu zaman çizgi filmlerde gördükleri saldırgan davranışları, özellikle de bu davranışlar ödüllendirildiğinde ya da cezasız kaldığında taklit ederler (24). Bu eğilim bir çocuğun değerlerini ve ahlaki pusulasını şekillendirebilir.

Çizgi filmler, özellikle bireylerin en kolay etkilendiği çocukluk döneminde değerlerimizi ve ahlakımızı şekillendirme gücüne sahiptir. Animasyonlardaki olumsuz rol modellerinin zararlı etkileri olabilir; empati ve nezaketin gelişimini engelleyebilir ve genç zihinlerde potansiyel olarak bir adaletsizlik duygusu aşılayabilir. Kalıp yargıları sürdüren ya da şiddeti yücelten çizgi filmlerin olası olumsuz etkisini göz önünde bulundurmak çok önemlidir, çünkü bunlar çocuğun gelişmekte olan dünya görüşü ve davranışı üzerinde kalıcı etkiler bırakabilir.
Can sıkıntısı çocukların gelişiminde çok önemli bir rol oynar; yaratıcılığı teşvik eder ve azim kazandırır. Çocukların can sıkıntısı dönemleri yaşaması tamamen normaldir ve faydalıdır. Bu anlar, çocuklara sürekli dikkat dağıtıcılar olmadan duygularını nasıl yöneteceklerini öğrenme fırsatı sunar.
Önceden belirlenmiş bir kullanımı olmayan oyuncaklar çocuk gelişimi için pek çok fayda sunar. Örneğin basit bir küp, çocuğun hayal gücünde çeşitli nesnelere dönüşebilir; bir kamyon, bir araba, bir zar ya da hatta bir hayvan olabilir. Bu tür bir oyun yaratıcı düşünmeyi, problem çözmeyi ve hayal gücüyle keşfetmeyi teşvik eder.
Yaşa Göre Ekranların Etkileri
2 yaşın altındaki çocuklarda ekran maruziyeti, daha zayıf dil gelişimi ve dikkat yeteneğiyle ilişkilidir. 2 ile 6 yaş arasında günde bir saati aşan ekran süresi ya da günde 30 dakikadan fazla televizyon izlemek, çoğu zaman bilişsel, dikkatle ilgili, dilsel ve sosyo-duygusal performanstaki düşüşle bağlantılıdır.
Fransız komisyonu, çocukların bulunduğu odalarda arka planda açık televizyon dâhil olmak üzere 3 yaşın altındaki çocukların ekranlara maruz bırakılmamasını tavsiye ediyor. 6 yaşına kadar ekran kullanımından tamamen kaçınılması önerilir. Bu yaştan önce ekran kullanılırsa, kullanımı kesinlikle sınırlı ve seyrek olmalı ve yetişkin gözetiminde eğitici içerik barındırmalıdır. Çocuklar asla ekranlarla yalnız bırakılmamalıdır. 6 yaşın üzerindeki çocuklar için odak, eğitici içeriği öne çıkaran ölçülü ve kontrollü ekran maruziyetine kayar.
Bu yönergeler, aşırı ekran süresinin küçük çocukların gelişimi üzerindeki olası olumsuz etkilerini en aza indirmeyi amaçlamaktadır.
İkinci Bölüm: 6-16 yaş arası çocuklar
Çocuklar ve ergenler arasında ekran temelli etkinlikler ile akademik başarı arasındaki ilişki nedir?
Bir meta-analiz, televizyon izleme ve video oyunu oynama süresi ile akademik başarı arasında açık bir ilişki olduğunu ortaya koymuş ve bu ekran temelli etkinliklerin notların iyileşmesine katkıda bulunmadığını göstermiştir (25). Bu da önemli bir soruyu gündeme getiriyor: Akademik sonuçlar üzerindeki zararlı etkiler göz önüne alındığında, ebeveynler neden çocuklarının bu etkinliklerle uğraşmasına izin vermeye, hatta onları teşvik etmeye devam ediyor?
Ekran temelli etkinlikler çoğu zaman çocukların ve ergenlerin ders çalışarak ya da uyuyarak geçirmesi gereken zamanı tüketir.
Matematiksel yetenek ve dil becerileri doğuştan gelmez; öğrenilmeleri ve geliştirilmeleri gerekir. Matematiksel düşüncenin temeli erken çocuklukta atılır. Oyunlar ve fiziksel oyun, çocuklara matematiksel düşünceyi geliştirmek için çok önemli ön koşulları sağlar. Sayıları ve temel geometriyi anlamak, küpleri üst üste dizmek ya da nesnelerin şekillerini keşfetmek gibi uygulamalı etkinliklerle gelir. Bu etkinlikler çocukların gruplamayı öğrenmesine ve matematiksel akıl yürütme için gerekli temel becerileri anlamasına yardımcı olur. Tabletler ve televizyon, bu temel becerilerin gelişmesi için aynı fırsatları sunmaz.
6 ile 17 yaş arasındaki çocuklarda günde iki saati aşan ekran süresi, dikkat yeteneklerinde azalma ve daha düşük okuma ve akademik başarıyla ilişkili olabilir. Ancak ilişki karmaşık olabileceği ve çeşitli faktörlerden etkilenebileceği için bu bulguların daha fazla doğrulama gerektirdiği belirtilmektedir.
15 ile 18 yaş arasındaki ergenlerde sık akıllı telefon kullanımı (günde birkaç kez) dikkatsizlik, dürtüsellik ve hiperaktivite gibi belirtilerde artışla ilişkilendirilmiştir.
Bu endişe verici eğilimlere karşılık olarak komisyon bazı tavsiyelerde bulundu. Komisyonun yönergeleri AROPL'nin yönergeleri olmasa ve görüşümüzü temsil etmese de, çocuk güvenliği için önemli önlemlere duyulan ihtiyacı vurgulamaktadır.
Komisyon, 11 yaşın altındaki çocukların cep telefonu olmaması gerektiğini tavsiye etti. Eğer olursa, telefonların internet bağlantısı olmaksızın yalnızca aramalar ve SMS ile sınırlı tutulması gerekir.
13 yaş ve üzerindeki çocuklar için kontrollü internet erişimiyle telefona izin verilebilir. İzin verilen kullanımlar arasında video izlemek, fotoğraf/video çekmek ve oyun oynamak yer alır. Sosyal medyaya ve yasa dışı içeriğe erişim engellenmelidir.
“Dijital reşit olma yaşı” olarak kabul edilen 15 yaşından itibaren sosyal ağlara erişim, etik standartlara sahip olanlarla sınırlandırılmalıdır. Instagram, Snapchat, TikTok ve Facebook gibi popüler platformlar olası riskler nedeniyle önerilmemektedir.
Cep telefonlarının çocukların gelişimi ve akademik başarısı üzerindeki olası olumsuz etkilerinin farkına varmak çok önemlidir. Cep telefonu kullanımı ve ekran maruziyeti için yaşa uygun yönergeler belirlemek şarttır. Kanıtlarla desteklenen tavsiyem, İmam Ahmed El-Hasan'ın söylediği gibidir. İmam Ahmed El-Hasan bu konuda güçlü bir açıklama yaparak şöyle demiştir:
“14 yaşın altındaki herhangi bir çocuğun herhangi bir sebeple cep telefonu tutmasını ya da kullanmasını asla kabul etmiyorum. Bunu yapmaları onlar için haramdır (yasaktır). Bunu hiçbir şekilde, asla ama asla kabul etmiyorum. Çocuğunu mahvetmek isteyen ona bir cep telefonu versin. Bu, bir çocuğun davranışını tamamen mahveden çok kötü bir şeydir; çünkü çocuk yanlışlıkla telefonda çok kötü kliplerle karşılaşabilir, bu da çocuğu sarsabilir ve davranışını bozabilir; bu yaşta bu durumu düzeltmek de zordur. Bu sahneler hafızalarına sonsuza dek kazınacaktır.”İmam Ahmed El-Hasan'ın Sözleri, s. 18
Sunduğumuz kanıtlar bu sözü desteklemektedir. Ayrıca ebeveynlerin, çocukları 18 yaşına gelene kadar geceleri cep telefonlarını ellerinden almalarını tavsiye ediyorum.
Kaynaklar
1 https://www.nature.com/articles/s41598-021-90867-3
2 https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/apa.14639
3 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36924568/
4 https://youtu.be/YXxW_BuM0Dc?si=9-0b7Pph7ey4qTpb
5 https://youtu.be/Qj1boJXk920?si=Bn9hE7Ci3FRYbN1V
6 https://www.denverpost.com/2007/08/07/baby-einstein-may-be-harmful-study-says/
7 https://www.kqed.org/mindshift/60988/can-babies-learn-from-ms-rachel-and-other-baby-tv-shows
8 https://youtu.be/mQOBK3W2-70?si=jzNmgd5EL7j8862v
9 https://elp.georgetown.edu/wp-content/uploads/2021/06/Barr-40-2-screen-sense-article-2019.pdf
10 https://youtu.be/b6mF9QemKAk?si=hevtNSzRhuvAmxC3
11 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5849631/
12 https://www.elysee.fr/admin/upload/default/0001/16/fbec6abe9d9cc1bff3043d87b9f7951e62779b09.pdf
13 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7381101/
14 https://en.wikipedia.org/wiki/Anterior_cingulate_cortex
15 https://theplosblog.plos.org/2015/01/touchscreen-virtuosos-how-smartphone-use-influences-the-brainmaps-of-our-fingertips/
16 https://www.nature.com/articles/s41598-021-90867-3
17 https://youtu.be/m_5u8-QSh6A?si=80cLqEdhJvVhhAjX
18 https://youtu.be/m_5u8-QSh6A?si=kBJtYS8glKJg2aEt
19 https://elp.georgetown.edu/wp-content/uploads/2021/06/Barr-40-2-screen-sense-article-2019.pdf
20 https://healthland.time.com/2012/04/20/tv-on-in-the-background-its-still-bad-for-kids/
21 https://www.researchgate.net/publication/23185023_The_Effects_of_Background_Television_on_the_Toy_Play_Behavior_of_Very_Young_Children#:~:text=Thus%2C%20background%20television%20disrupts%20very,implications%20for%20subsequent%20cognitive%20development
22 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11708044/
23 https://youtu.be/VrQhmcPrhFw?si=KzVNWwWn_8gMu6TF
24 https://www.geneseo.edu/~kirsh/vita/AVB360.pdf
25 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6764013/